انتخابات عمومی ترکیه در ۷ ژوئن، به همان اندازه نفسگیر و شاید به همان اندازه غافلگیرکننده از آب درمیآید که انتخابات هفته گذشته بریتانیا با نتیجهای شوکهکننده بود.
در دوران نخستوزیری سابق رجب طیب اردوغان که اوت گذشته رئیسجمهور شد، حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP) موفقترین حزب سیاسی ترکیه در دوران معاصر بوده و از زمان تأسیس در سال ۲۰۰۱، هیچ انتخاباتی را نباخته است.
بااینحال، در سالهای اخیر این حزب بهدلیل شیوه حکمرانی هرچه اقتدارگرایانهترش با انتقادهای شدیدی روبهرو شده است. از سوی دیگر، با رکود اقتصاد، بسیاری از مردم ترکیه بیقرارند و بهدنبال جایگزینی هستند. اما آیا دوران حکومت اکثریت قاطع حزب عدالت و توسعه سرانجام به پایان رسیده است؟ یا ترکیه به روزگار حکمرانی چندحزبی بازمیگردد؟ نگاهی به بازیگران اصلی انتخاباتی میاندازیم که نوید نزدیکترین رقابت در ۱۴ سال گذشته را میدهد.

حزب عدالت و توسعه، بزرگترین حزب ترکیه با ۳۱۲ نماینده، به رهبری نخستوزیر، احمد داووداوغلو اداره میشود. رجب طیب اردوغان، نخستوزیر پیشین که بنیانگذار حزب عدالت و توسعه نیز هست، اوت گذشته رئیسجمهور شد. اردوغان همواره حزب خود را حزبی محافظهکار و مدرن توصیف کرده که از ارزشهای سنتی الهام میگیرد؛ حزب عدالت و توسعه همچنین با جنبشهای محبوب دموکرات مسیحی در سراسر اروپا مقایسه شده است. این حزب از زمان تأسیس، خود را حزبی طرفدار غرب و آمریکا معرفی کرده و از اقتصاد بازار آزاد و عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا حمایت کرده است.
موفقیت اولیه حزب عدالت و توسعه به تواناییاش در متحدکردن مردم ترکیه، از روشنفکران لیبرال تا ملیگرایان پرشور، بازمیگشت. این حزب با یافتن موضعی میانه، سیاست ترکیه را به مرکز سوق داد و در سالهای نخست حکومتش، اقتصاد رونق گرفت، تورم مهار شد و اصلاحات اقتصادی به اجرا درآمد. تغییراتی که حزب عدالت و توسعه ایجاد کرد، زندگی مردم عادی ترکیه را بهبود بخشید و مردم به سالهایی سرشار از رفاه و آزادی بیشتر امیدوار شدند.
این حزب در سه انتخابات عمومی پیروز شده است: در سالهای ۲۰۰۲، ۲۰۰۷ و ۲۰۱۱. در آخرین انتخابات، حزب تقریباً نیمی از آرای سراسر ترکیه را به دست آورد؛ پیروزی چشمگیر و رکوردی برای حزب.
قدیمیترین حزب سیاسی ترکیه، اصلیترین حزب مخالف حزب حاکم عدالت و توسعه است. حزب جمهوریخواه خلق خود را حزبی مدرن و سوسیالدموکرات معرفی میکند که به ارزشها و اصول بنیادین ترکیه پایبند است.
حزب جمهوریخواه خلق در سال ۱۹۲۳، همزمان با تأسیس ترکیه مدرن، شکل گرفت و در ابتدا مصطفی کمال آتاتورک، که پدر بنیانگذار ترکیه بهشمار میرود، رهبری آن را بر عهده داشت. این حزب در ترکیه نظام تکحزبی را برقرار کرد و در ۲۵ سال نخست به همین شیوه حکومت کرد. حزب آتاتورک با اجرای برخی از ریشهایترین اصلاحات تاریخ کشور، ترکیه را به کشوری سکولار و رو به غرب تبدیل کرد.
حزب جمهوریخواه خلق در سال ۱۹۴۶، زمانی که فاشیسم در اروپا از رونق افتاده بود و سیاست چندحزبی به معیار دموکراتیک تبدیل میشد، دموکراسی چندحزبی را در ترکیه معرفی کرد. این حزب پیش از آنکه احزاب مخالف فرصت شکلگیری پیدا کنند، انتخابات برگزار کرد و چندان هم دور از انتظار نبود که بار دیگر پیروز شود. اما در سال ۱۹۵۰، حزب دموکرات راست میانه، حزب جمهوریخواه خلق را از قدرت کنار زد و از آن زمان تاکنون این حزب هرگز بهتنهایی حکومت نکرده است.
حزب جمهوریخواه خلق همواره پیشگام جریان ترقیخواه در ترکیه بوده است. بااینحال، نبود جهتگیری و هویت روشن باعث شده که این حزب هیچگاه مدعی جدی قدرت نباشد.
اما شاید این وضعیت در حال تغییر باشد. در سال ۲۰۱۰، رهبری جدید زمام امور را به دست گرفت. کمال قلیچداراوغلو تلاش عظیمی را برای احیای حزب رو به افول آغاز کرد و بر تغییر چهره آن و کنارگذاشتن شماری از اعضای باسابقه حزب تمرکز کرد.
حزب دموکراتیک خلقها حزبی چپگراست که در سال ۲۰۱۲ تأسیس شد و بازوی سیاسی حزب کارگران کردستان (PKK) بهشمار میرود. این حزب در میان گزینههای جایگزین، پیشروترین حزب است: نهتنها از حقوق کردها، موضوعی بحثبرانگیز، حمایت میکند، بلکه مدافع خودمختاری در اداره محلی، حقوق دگرباشان جنسی، حقوق کارگران و سیاستهای سبز نیز هست. این حزب همچنین به برابری جنسیتی متعهد است و نزدیک به ۵۰ درصد نامزدهای نمایندگی مجلس آن زن هستند.
حزب ملیگرای ترکیه اخیراً از مواضع افراطی ملیگرایانه خود فاصله گرفته تا بتواند نظر جمعیت متنوع این کشور را جلب کند. این حزب به رهبری دولت باغچلی، هرگز نتوانسته بیش از ۱۵ درصد آرا را به دست آورد؛ درحالیکه حدنصاب ورود به مجلس ۱۰ درصد است. انتخابات پیش رو برای MHP رقابت جالبی خواهد بود. رأیدهندگانی که از حزب حاکم AKP سرخوردهاند و معتقدند سیاستهای آن راه را برای قدرتگرفتن HDP هموار کرده است، ممکن است به MHP روی بیاورند؛ حزبی که همچنان مواضعی ملیگرایانه دارد. این اتفاق میتواند سهم آرای MHP را ۴ تا ۵ درصد افزایش دهد.
در سالهای اخیر، AKP با حاشیهها و جنجالهای زیادی روبهرو بوده است. منتقدان معتقدند اصول سکولار این حزب به خطر افتاده و گرایش آن به سیاستهای اسلامگرا بیشازپیش بر سیاست ترکیه سایه انداخته است. با وجود حمایت علنی اردوغان از سکولاریسم، بسیاری از مردم ترکیه باور دارند «برنامه پنهان» رئیسجمهور، هم مردم مدرن ترکیه و هم همسایگان و شرکای تجاری این کشور را از آن دور میکند.
در سال ۲۰۱۳، نارضایتیها به اعتراضهایی گسترده علیه حکومت اقتدارگرایانه حزب تبدیل شد. این اعتراضها که با طرح توسعهای پیشنهادی در پارک گزیِ استانبول آغاز شدند، سراسر کشور را فراگرفتند. سرکوب سریع و خشونتبار معترضان از سوی نیروهای نظامی و پلیس، محکومیت جهانی را در پی داشت. از آن زمان، حزب آزادیهایی مانند استفاده از اینترنت، مصرف الکل و سقط جنین را محدود کرده است. این محدودیتها، در کنار کندشدن روند اقتصاد، شکافهایی در AKP ایجاد کرده و اعتماد به حزب حاکم را از بین برده است.
اردوغان در سومین دوره نخستوزیری خود، با نامزدی در انتخابات ریاستجمهوری که در آن پیروز شد، در پی تحکیم قدرتش بود. این اقدام با هدف افزایش نفوذ حزب عدالت و توسعه در عرصه عمومی و سیاسی صورت گرفت؛ اما اختیارات ریاستجمهوری بدون اصلاح قانون اساسی محقق نخواهد شد. چنین اصلاحی به اردوغان امکان میدهد نظامی نیمهریاستی برقرار کند؛ چیزی که منتقدان نگراناند به حاکمیتی هرچه اقتدارگرایانهتر بینجامد. بااینحال، مگر اینکه حزب عدالت و توسعه بار دیگر با اکثریتی قاطع انتخاب شود، بسیار بعید است اردوغان حمایت کافی برای امکانپذیر کردن این اصلاحیه را داشته باشد.
کارشناسان سیاسی بر این باورند که حزب حاکم AKP احتمالاً بیشترین آرا را به دست میآورد و با حدود ۴۰ درصد آرا، اکثریت را کسب میکند. بااینحال، این احتمال وجود دارد که احزاب مخالف نیز در مجلس جایگاهی به دست آورند؛ اتفاقی که میتواند چشمانداز سیاسی ترکیه را دگرگون کند.
احزاب مخالف چپ میانه و راست میانه، یعنی CHP و حزب جنبش ملیگرا (MHP)، احتمالاً افزایش اندکی در سهم آرای خود خواهند داشت. CHP امروز با حزبی که در انتخابات ۲۰۱۱ شرکت کرد تفاوت زیادی دارد و اکنون رقیبی جدی برای AKP حاکم بهشمار میرود. اما ممکن است آرای چپ میان CHP و رقیب دیگری، یعنی حزب طرفدار کردها HDP، تقسیم شود و شانس CHP را در برابر AKP کاهش دهد.
احتمالاً همه نگاهها به حزب HDP خواهد بود؛ حزبی که نقشی محوری بر عهده میگیرد، درست همانطور که حزب ملی اسکاتلند در انتخابات سراسری بریتانیا چنین نقشی داشت. HDP میتواند فضای سیاسی ترکیه را بهشکل چشمگیری تغییر دهد. در حال حاضر پیشبینی میشود حدود ۷۲ نماینده از HDP انتخاب شوند؛ اتفاقی که پایان دولت تکحزبی AKP و پایان امیدهای اردوغان برای برقراری نظام ریاستجمهوری با اختیاراتی فوقالعاده را رقم خواهد زد.
برای انتخابات سراسری، HDP تصمیم گرفته است بهعنوان یک حزب نامزد معرفی کند، نه اینکه از منطقه کردنشین، جایی که بیشترین حمایت را دارد، نامزدهای مستقل داشته باشد. این تصمیم با راهبرد HDP در انتخابات پیشین متفاوت است و اقدامی پرریسک بهشمار میرود؛ زیرا این حزب برای راهیابی به پارلمان باید ۱۰ درصد آرا را به دست آورد. بااینحال، این اقدامی ضروری است، چون حزب باید جایگاه خود را بهعنوان یک حزب چپگرای مخالف در سطح ملی تثبیت کند، نه حزبی منطقهای که صرفاً مورد حمایت جامعه کرد باشد. عملکرد انتخاباتی HDP به این بستگی دارد که آیا رأیدهندگان چپگرا که بهدنبال جایگزینی برای مخالفان هستند، بر اساس مسائل و برنامهها رأی میدهند و ارزشهای ملیگرایانه خود را کنار میگذارند یا نه.
