home درباره ترکیه درباره استانبول روزی تاریخی در ایاصوفیه

روزی تاریخی در ایاصوفیه

به‌ روز رسانی شده: 13 Nov 2023

تهیه شده : 05 Nov 2013


ایاصوفیه

توصیف شایستهٔ مسجد و موزهٔ ایاصوفیه در بخش قدیمی استانبول ناممکن است. ایاصوفیه (آیا صوفیه) بنایی باورنکردنی است که برای درک کامل زیبایی‌اش باید آن را از نزدیک دید. این بنا از زمان ساختش در قرن ششم به‌عنوان کلیسای جامع مسیحیان و یکی از شگفت‌انگیزترین سازه‌های بیزانسیِ ساخته‌شده، تا تبدیل‌شدن به موزه‌ای سکولار در ترکیه در قرن بیستم، مسیری طولانی پیموده و از دل خاکسترهای امپراتوری عثمانی برخاسته تا به یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های گردشگری ترکیه تبدیل شود.

از هنر بیزانسی قرن نهم که مسیح را به تصویر می‌کشد تا مرمت بنا به دست سلطان عثمانی، عبدالمجید، در قرن نوزدهم، اجزای معماری، سنگ‌های رنگارنگ و گنبدهای گوشواره‌ای، همگی این بنا را به‌راستی به گنجینه‌ای معماری تبدیل کرده‌اند. مسجد ایاصوفیه در محلهٔ سلطان احمد استانبول قرار دارد. نام آن به‌معنای حکمت مقدس است و ابعاد ایاصوفیه بسیار بزرگ است: بیش از ۲۶۰ فوت طول و ۲۳۰ فوت عرض. قطر گنبد ۱۱۰ فوت است و حدود ۱۷۵ فوت از سطح زمین ارتفاع دارد. پس دربارهٔ این بنای زیبا و چشم‌نواز استانبول چه چیزهایی باید بدانیم؟


شکوه مسجد و موزهٔ ایاصوفیه


تاریخچه و خط زمانی ایاصوفیه

ساخت مجموعهٔ ایاصوفیه در قرن ششم میلادی، هم‌زمان با آغاز شورش‌ها در قسطنطنیه، شروع شد. یوستی‌نیانوس یکم، امپراتور بیزانس، بر سر کار بود و محبوبیت چندانی نداشت. شورش‌ها گسترش یافت، زیرا شورشیان می‌کوشیدند با دستگیرکردن امپراتور، او را از قدرت برکنار کنند. مردم از مالیات‌ها خشمگین بودند و می‌خواستند از شر او خلاص شوند؛ اما امپراتور با کمک نیروهای نظامی پیروز شد. آنتِمیوس و ایسیدوروس بزرگ مأمور ساخت کلیسای جدید شدند. آن‌ها با شتابی چشمگیر، ایاصوفیه را در محل کلیسایی سوخته بنا کردند. بااین‌حال، ساخت‌وساز با مشکلاتی روبه‌رو بود که مهم‌ترین آن‌ها به سقف مربوط می‌شد.

حدود بیست سال بعد، سقف فروریخت و ایسیدوروس کوچک را برای بازسازی آن آوردند. سقف بعدها تعمیرات جزئی داشته و هنوز پابرجاست. در قرن چهاردهم، ایاصوفیه بر اثر زلزله‌ها آسیب‌های گسترده‌ای دید. این قرن همچنین دوره‌ای بود که عثمانی‌ها تلاش کردند قسطنطنیه را تصرف کنند و شهر بارها مورد حمله قرار گرفت. سرانجام در سال ۱۴۵۳ موفق شدند و قسطنطنیه به دست سلطان محمد دوم افتاد.

سلطان محمد معتقد بود کلیسای کاتولیک بنایی باشکوه است و این ساختمان را به مسجدی تبدیل کرد تا مسلمانان در آن نماز بخوانند. شاید این کار برای فرستادن پیامی به جهان نیز انجام شده بود. فتح امپراتوری بیزانس و تبدیل باشکوه‌ترین کلیسای آن به مسجد، پیام سلطان محمد را روشن می‌کرد. اندکی پس از فتح، منارهٔ دیگری به بنا افزوده شد؛ احتمالاً به دست سلطان عثمانی، بایزید دوم. سلطان عبدالمجید نیز مرمت‌های بسیاری را به انجام رساند.

سبک مسجد ایاصوفیه که در ترکی به آن آیا صوفیه نیز می‌گویند، به‌ویژه گنبد آن، بر معماری عثمانی تأثیر گذاشت و از جمله بر ساخت مسجد آبی در استانبول در قرن هفدهم اثرگذار بود. بااین‌حال، در قرن هجدهم شکوه دوران سلطان محمد به پایان رسیده بود. در محافل عثمانی نشانه‌های فروپاشی پدیدار شد و سرانجام در سال ۱۹۲۳، پس از جنگ استقلال ترکیه، این امپراتوری منحل شد.

در این مقطع، اداره امور دینی دولت جدید ترکیه ایاصوفیه را که در ترکی «آیا صوفیا» نامیده می‌شود، به موزه تبدیل کرد. این بنا به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری ترکیه تبدیل شد. بااین‌حال، در سال ۲۰۱۸ نخست‌وزیر ترکیه از اداره امور دینی خواست موزه ایاصوفیه را به مسجد تبدیل کند. این اتفاق در سال ۲۰۲۰ رخ داد و امروز، ایاصوفیه در کنار موزه بودن، مکانی فعال برای عبادت نیز هست.


گنبد مرکزی و نیم‌گنبدها

ابعاد گنبد مرکزی حیرت‌انگیز است. قطر گنبد اصلی ایاصوفیه ۳۳ متر (۱۰۸ فوت) و ارتفاع آن ۵۵٫۶ متر (۱۸۲ فوت) بود. برای درک بهتر این ابعاد، گنبد پانتئون در رم، شاهکاری شناخته‌شده در معماری، ۴۳٫۳ متر قطر و ۴۳٫۲ متر (۱۴۲ فوت) ارتفاع دارد. گنبد ایاصوفیه چشمگیر بود و همچنان نمادی از توانمندی‌های معماری به‌شمار می‌رود.

ساخت گنبد معلق بر فراز نمازخانه و سازه پیچیده آن، به مهندسی و روش‌های ساخت‌وساز نوآورانه نیاز داشت. وزن گنبد عظیم با مجموعه‌ای از گوشواره‌های مثلثی، دهانه‌های قوسی و نیم‌گنبدها پشتیبانی می‌شود که بار را به جرزهای بزرگ زیرین منتقل می‌کنند. استفاده از مصالح سبک‌وزن، مانند سنگ پا، و به‌کارگیری دهانه‌های قوسی و نیم‌گنبدها امکان ساخت چنین گنبد بزرگی را بدون وارد آمدن وزن و فشار بیش‌ازحد به سازه زیرین فراهم کرد.

نیم‌گنبدها بخش جدایی‌ناپذیر طرح معماری ایاصوفیه هستند و نقشی مهم در جذابیت سازه‌ای و زیبایی‌شناختی بنا دارند. گنبد مرکزی در شمال، جنوب، شرق و غرب با چهار نیم‌گنبد احاطه شده است. این نیم‌گنبدها گذار از پایه مربعی به شکل‌های دایره‌ای گنبد مرکزی را ممکن می‌کنند.

نیم‌گنبدها نقشی حیاتی در توزیع وزن گنبد مرکزی و انتقال آن به جرزهای بزرگ زیرین دارند. بدون پشتیبانی این نیم‌گنبدها، وزن گنبد اصلی فشار بیش‌ازحدی به سازه زیرین وارد می‌کرد و پایداری بنا را به خطر می‌انداخت. نیم‌گنبدها به توزیع یکنواخت بار کمک می‌کنند و پایداری ساختمان را تضمین می‌کنند.

ایاصوفیه


گالری طبقه بالا

گالری طبقه بالا که به «جایگاه امپراتریس» شهرت دارد، از زمان کلیسای جامع‌شدن بنا در قرن ششم اهمیت داشته و همچنان از ارزش تاریخی برخوردار است. دسترسی به آن از راه پلکانی سنگی و باریک امکان‌پذیر است؛ فضایی برای مکث و تأمل درباره قرن‌ها داستان و رویدادی که درون دیوارهای ایاصوفیه رخ داده‌اند. گالری طبقه بالا که بر فراز نمازخانه قرار دارد، چشم‌اندازی از بالا به فضای گسترده داخلی ایاصوفیه ارائه می‌دهد. از این نقطه می‌توانید گنبد مرکزی و فضای عظیم زیر آن را به‌خوبی تماشا کنید.

یکی از بخش‌های جذاب، قطعات موزاییکی است که در معرض دید قرار دارند. این قطعات تصویری از تزئینات داخلی اولیه موزه ایاصوفیه به دست می‌دهند. بازدید از گالری طبقه بالا تجربه‌ای منحصربه‌فرد و آرامش‌بخش است. نور ملایمی که از پنجره‌ها می‌تابد، فضایی آرام ایجاد می‌کند و این مکان را برای غرق‌شدن در تاریخ و معنویت ایدئال می‌سازد.


زیباترین موزاییک‌های حفظ‌شده

یکی از جنبه‌های دل‌نشین ایاصوفیه، تصاویر مسیحی و موزاییک‌هایی است که از قرن نهم تا قرن دوازدهم به بهترین شکل حفظ شده‌اند. کلیسای مسیحی بوم عظیمی برای نقاشان آن دوره بود و موزاییک‌های مسیحی سقف را می‌آراستند. این روزها، هنگام نماز موزاییک‌های مسیحی با پرده پوشانده می‌شوند، اما پس از آن برای گردشگران کنار زده می‌شوند.

بهترین موزاییک‌های حفظ‌شده در گالری جنوبی قرار دارند؛ از جمله «موزاییک زوئه». این اثر که اغلب «موزاییک امپراتریس زوئه» یا «موزاییک امپراتریس زوئه و مسیح پانتوکراتور» نامیده می‌شود، سه چهره را به تصویر می‌کشد: مسیح پانتوکراتور در مرکز و دو چهره کوچک‌تر در دو سوی او. مسیح کتابی در دست دارد که احتمالاً نماد اناجیل است و دست راستش را به نشانه برکت بالا برده است. در سمت چپ مسیح، امپراتریس زوئه ایستاده و در سمت راست او کنستانتین نهم مونوماخوس دیده می‌شود؛ او در دوران فرمانروایی زوئه هم‌امپراتور و همسرش بود.

امپراتریس زوئه، یکی از بانفوذترین و برجسته‌ترین امپراتریس‌های بیزانس در سدهٔ ۱۱‌ام، چند بار ازدواج کرد و در امور حکومتی نیز نقش داشت. مسیح پانتوکراتور نماد اقتدار الهی است. حضور امپراتریس زوئه و امپراتور کنستانتین نهم در کنار مسیح، پیوند نزدیک امپراتوری بیزانس و کلیسا را نشان می‌دهد؛ امپراتور در این دوره نمایندهٔ خدا بر زمین دانسته می‌شد. پس‌زمینهٔ آبی زیبا و جزئیات ورق طلا در این موزاییک، از ویژگی‌های رایج هنر بیزانسی است. موزاییک زوئه از نظر تاریخی اهمیت دارد، زیرا تصویری از زندگی سیاسی و مذهبی در سدهٔ ۱۱ ارائه می‌دهد.

موزاییک یحیای تعمیددهنده: موزاییک یحیای تعمیددهنده که به سدهٔ ۹ یا ۱۰ تعلق دارد، در گالری جنوبی قرار گرفته و او را با ریش، عصا و صلیب به تصویر می‌کشد. معمولاً هاله‌ای نیز پیرامون سر او دیده می‌شود که نماد تقدس اوست. این موزاییک نیز مانند نمونه‌های دیگر، با پیروی از سنت‌های هنری بیزانسی ساخته شده است. تصویر یحیای تعمیددهنده بر اهمیت مذهبی ایاصوفیه و جایگاه آن در جهان مسیحیت بیزانسی تأکید می‌کند.

موزاییک دِئیسیس: موزاییک دئیسیس متعلق به سدهٔ ۱۳‌ام، جلوه‌هایی از هنر زیبای بیزانس و تاریخ جذاب آن را به نمایش می‌گذارد. این اثر به مضمون هنری گسترده‌تری به نام «دئیسیس» تعلق دارد؛ واژه‌ای یونانی به معنای «نیایش و طلب شفاعت». موزاییک دئیسیس در گالری بالایی ایاصوفیه، در سمت شرقی کلیسا و در ضلع جنوبی گنبد مرکزی قرار دارد و به شبستان مشرف است. این اثر صحنه‌هایی مذهبی را به تصویر می‌کشد که مسیح پانتوکراتور در مرکز آن‌ها قرار دارد.

مسیح به شیوه‌ای سنتی در هنر بیزانسی به تصویر کشیده شده است: کتابی در دست چپ دارد و دست راستش را به نشانهٔ برکت بالا برده است. مریم مقدس (تئوتوکوس) و یحیای تعمیددهنده در دو سوی او قرار دارند. موزاییک دئیسیس مفهوم شفاعت را بازنمایی می‌کند؛ مریم مقدس و یحیای تعمیددهنده از جانب بشریت، برای طلب رحمت و رستگاری از مسیح شفاعت می‌کنند. موزاییک دئیسیس و دیگر موزاییک‌ها بازتاب‌دهندهٔ ایمان مذهبی و دستاوردهای هنری بیزانس هستند.


کف سنگی ایاصوفیه

کف سنگی متعلق به سدهٔ ۶‌ام، تنها یک کف‌پوش معمولی نیست؛ بلکه بومی تاریخی در بنایی پیچیده است که شاهد تاریخ بشر، دگرگونی‌های مذهبی و شگفتی‌های معماری بوده است. این کف به بنای اصلی ایاصوفیه در سدهٔ ۶ تعلق دارد و بیش از هزار سال قدمت دارد. همچنین شاهد مراسم امپراتوری، طنین موعظه‌های مذهبی و رفت‌وآمد بی‌شمار بازدیدکنندگان و عبادت‌کنندگان در گذر زمان بوده است.

نقوش هندسی پیچیده و طراحی کف، مهارت چشمگیر هنرمندان بیزانسی را نشان می‌دهد و نقش مهمی در بهبود آکوستیک فضا دارد. با این حال، این روزها کف سنگی و مرمری نمازخانه با فرش سبز نماز پوشیده شده است. با وجود این، در برخی نقاط پیش از ورود به نمازخانه می‌توانید کف مرمری را ببینید و داستان کسانی را در ذهن مجسم کنید که در روزگاران گذشته از همان‌جا گذشته‌اند.


مسجد ایاصوفیه

ایاصوفیه، بنایی با تاریخی پیچیده، امروزه جایگاهی منحصربه‌فرد و ارجمند به‌عنوان مسجد دارد. تبدیل آن از کلیسا به مسجد، سپس موزه و بار دیگر مسجد، نمادی از پیوند پیچیده تاریخ، فرهنگ و دین است. امروزه مسجد ایاصوفیه بازتاب‌دهنده اهمیت پایدار دینی و میراث تاریخی غنی آن است؛ در حالی که مناره‌های سر به فلک کشیده، خوش‌نویسی‌های داخل بنا و محرابی که رو به مکه قرار دارد، نقش نماز مسلمانان را نشان می‌دهند.

بازدیدکنندگان می‌توانند در فضای نماز، آمیختگی هنر و معماری مسیحی و اسلامی را ببینند؛ جایی که موزاییک‌های به‌تصویرکشیده‌شده از چهره‌های مسیحی در کنار خوش‌نویسی اسلامی و طرح‌های هندسی قرار گرفته‌اند. بازگشت ایاصوفیه به کاربری مسجد در سال ۲۰۲۰، گفت‌وگویی جهانی درباره اهمیت آن در ترکیه امروزی برانگیخت. امروزه نمازگزاران مسلمان و گردشگران کنجکاو هر دو می‌توانند برای تجربه حال‌وهوای معنوی و تاریخی به تالار نماز بیایند. بازدیدکنندگان می‌توانند در اوقات نماز حضور داشته باشند، معماری چشمگیر بنا را تماشا کنند و هم‌زیستی گذشته و حال را دریابند؛ عواملی که ایاصوفیه را جذاب و چندوجهی می‌کنند.


آرامگاه‌های عثمانی در مسجد ایاصوفیه

سلطان سلیم دوم: سلطان سلیم دوم که با لقب سلیم مست (مِی‌خواره) نیز شناخته می‌شد، پسر سلیمان قانونی بود و از سال ۱۵۶۶ تا ۱۵۷۴ حکومت کرد. آرامگاه او در گوشه‌ای آرام قرار دارد و بنایی ساده اما باشکوه است که گنبدی خوش‌تراش و جزئیات معماری سنتی عثمانی دارد. این آرامگاه یادبودی از فرمانروایی است که به آسایش و فعالیت‌هایش در فرهنگ عثمانی شناخته می‌شد.

سلطان مراد سوم: سلطان مراد سوم که از سال ۱۵۷۴ تا ۱۵۹۵ حکومت کرد، در کنار پدرش، سلیم دوم، به خاک سپرده شد. آرامگاه او بنایی گنبددار و زیباست که با کاشی‌کاری‌های ظریف آراسته شده؛ ویژگی‌ای شاخص در معماری عثمانی. این آرامگاه بازتاب‌دهنده یاد و نام سلطانی است که حامی هنر بود و در دوران حکومتش فرهنگ شکوفایی یافت.

سلطان محمد سوم: سلطان محمد سوم که از سال ۱۵۹۵ تا ۱۶۰۳ حکومت کرد، در نزدیکی مسجد جامع ایاصوفیه و در جوار پیشینیانش به خاک سپرده شده است. آرامگاه او نیز همچون آرامگاه‌های دیگر، ظرافت و مهارت هنری شاخص معماری عثمانی را به نمایش می‌گذارد. سلطان محمد سوم به این دلیل نیز شناخته می‌شود که در دوران حکومت او شهر قسطنطنیه فتح شد.


دیگر بناهای دیدنی در شهر قدیم استانبول

ایاصوفیه در میدان سلطان احمد، در بخش قدیمی استانبول قرار دارد. این منطقه چشمگیر، تاریخ، فرهنگ و شکوه معماری غنی شهر را در خود جای داده است. قدم‌گذاشتن در این محله مانند سفر به گذشته است؛ جایی که پژواک امپراتوری‌ها و تمدن‌ها در گذر قرن‌ها به گوش می‌رسد. جاذبه‌های گردشگری دیگری هم برای دیدن وجود دارد.

کاخ توپکاپی که زمانی اقامتگاه سلاطین عثمانی بود، مجموعه‌ای گسترده از موزه‌ها و حیاط‌هاست. در بخش باشکوه حرم‌سرا، اتاق‌های مجلل را ببینید و از آثار ارزشمندی مانند الماس قاشق‌ساز و خنجر توپکاپی دیدن کنید. باغ‌های کاخ توپکاپی نیز چشم‌اندازهای دریایی دل‌انگیزی دارد. آب‌انبار زیرزمینی شگفت‌انگیزِ آب‌انبار باسیلیکا، سامانه‌ای باستانی برای ذخیره آب است که ستون‌هایی چشمگیر و گذرگاه‌هایی کم‌نور دارد. گشت‌وگذار در این مکان، فضایی وهم‌آلود و خاص دارد.

فواره آلمانی به سبک نئوبیزانسی که هدیه قیصر ویلهلم دوم است، نمادی از دوستی آلمان و عثمانی به‌شمار می‌رود. این سازه زیبا را می‌توانید در مسیر رفتن به ایاصوفیه تماشا کنید. هرچند میدان اسب‌دوانی به‌اندازه گذشته سالم نمانده، هنوز یادگارهایی تاریخی از جمله ستون تئودوسیوس و ستون مارپیچ را در خود جای داده است. بازار بزرگ که با بخش قدیمی شهر استانبول فاصله‌ای کوتاه دارد، بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین بازار سرپوشیده ترکیه است. این هزارتوی پرجنب‌وجوش از مغازه‌ها، همه‌چیز از منسوجات و سرامیک گرفته تا جواهرات و ادویه‌جات را عرضه می‌کند.

مسجد آبی که نام رسمی آن مسجد سلطان احمد است، شاهکاری معماری در آن سوی میدان ایاصوفیه به‌شمار می‌رود. این مسجد که به کاشی‌کاری‌های آبی خیره‌کننده و نمای خاصش شهرت دارد، بازتابی از معماری کلاسیک عثمانی و مکانی برای عبادت است. این مسجد در سال ۱۶۱۶ و در دوران سلطنت سلطان احمد اول ساخته شد و طراحی ظریف و کاشی‌های آبی ایزنیک در فضای داخلی آن، لقب «مسجد آبی» را برایش به ارمغان آورد. بازدید از این مسجد و موزه و مسجد ایاصوفیه در استانبول، برنامه‌ای ایده‌آل برای یک صبح است.