اخیراً یک کارگردان محلی سینما از من پرسید آیا تا به حال متوجه شدهام که فیلمهای غربی معمولاً زنان استانبول را چطور به تصویر میکشند؛ زنانی که همیشه از سر تا پا با برقعهای سیاه پوشیدهاند.
او باعث شد متوجه شوم ترکیه اغلب بهاشتباه شناخته و معرفی میشود. به نظر میرسد چون مردم ترکیه را کشوری مسلمان میدانند، این تصور نادرست شکل گرفته که این کشور باید شبیه ایران، عربستان سعودی یا دیگر کشورهای عربی باشد و در نتیجه، زنان هم به همان شکل لباس بپوشند. اما ترکیه در واقع رسماً کشوری سکولار است که در سال ۱۹۲۳، بهدست مصطفی کمال آتاتورک بزرگ، تا حد زیادی با الهام از فرانسه و اصل لائیسیته یا سکولاریسم تأسیس شد.

رسماً بیش از ۹۹٪ جمعیت مسلمان به شمار میروند، اما هر کسی که فرم رسمی ترکیه را پر کرده باشد، میداند این آمار چطور میتواند گمراهکننده باشد. در تمام فرمهایی که دیدهام، گزینههایی برای مسیحیان، مسلمانان و یهودیان وجود دارد، اما همین. در ترکیه چیزی به نام «سایر» وجود ندارد و ظاهراً اصلاً خداناباوری وجود ندارد. حتی گزینه «مسلمان» هم تمام واقعیت را نشان نمیدهد؛ بیشتر مسلمانان ترکیه سنی هستند، اما اقلیتی قابلتوجه (۱۵٪ یا بیشتر) از علویان نیز در ترکیه زندگی میکنند که حتی به رفتن به مسجد باور ندارند.
هرچند دیدن منارههای بلند مسجد و شنیدن اذان، یادآوری بصری و شنیداری این است که در فرهنگی عمدتاً اسلامی زندگی میکنم، بیشتر اوقات به کارهای روزمرهام میرسم و لحظهای هم به آن فکر نمیکنم. اینها چند پرسشی است که هموطنانم درباره زندگی روزمره در کشوری مسلمان از من میپرسند.

وقتی کمی پس از نقلمکانم به ویلای بدروم، مسجد محلهمان ساخته شد، خندیدم؛ با خودم فکر کردم شاید آن را مخصوص من و سگم ساختهاند، چون آن زمان افراد نسبتاً کمی زمستان را در گوموشلوک میگذراندند. متأسفانه فقط وقتی باد غالب از جنوب میوزد میتوانم صدای اذان را بشنوم، اما یکی از سگهایم گوش تیزی برای صدای مسجد دارد؛ حتی وقتی صدای اذان به گوش من نمیرسد، او با شور و حرارتی همپای کسی که در مهمانی کارائوکهای افتضاح و خارج از نت، «مای وِی» را فریاد میزند، همراه امام زوزه میکشد. خلاصه اینکه مسجد هیچوقت مرا از خواب بیدار نکرده، اما سگ «همخوان» من چرا؛ او طبقه پایین نقش منارهای اضافی را بازی میکند، در حالی که من طبقه بالا خوابیدهام.
به نظر میرسد بسیاری از مردم از شنیدن صدای مسجد لذت میبرند؛ انگار این صدا تأییدی است بر اینکه در مکانی بسیار متفاوت، تا حدی غریب و دوردست حضور دارند. با اینکه فکر میکنم در سالهای اخیر صدای بلندگوها را بهطور چشمگیری زیاد کردهاند، همیشه برایم عجیب است که هیچکس نمیایستد تا به صدای اذان گوش کند و به نظر هم نمیرسد کسی متوجه آن شود. بهندرت پیش میآید که با شروع اذان، صدای موسیقی بارها را کم کنند و اغلب از خودم میپرسم آیا خواجه (امام جماعت) از اینکه ظاهراً کسی به او توجه نمیکند دلخور میشود؛ بهخصوص که به نظر میرسد او باید هفتهای هفت روز، روزی پنج بار، چنین تلاش زیادی به خرج دهد!
اما نماز جمعه در ساعت ۱ بعدازظهر ماجرای دیگری است؛ آن وقت جادههای اطراف بهسختی از پس انبوه خودروهایی برمیآیند که پارک شدهاند و منظرهای شبیه بازار بزرگ آخر هفته خودروهای دستدوم در بریتانیا به وجود میآورند. این روزها مجوز فروش الکل به کسبوکارهایی که در فاصله ۱۰۰ متری مسجد قرار دارند داده نمیشود؛ بنابراین اگر قصد رفتن به رستورانی را دارید که مسجدی در نزدیکی آن است، این نکته را در نظر داشته باشید.

مردم بدروم و تمام مناطق ساحلی غربی، تقریباً مثل هر جای دیگری در غرب لباس میپوشند. پوشیدن لباسهای راحت تابستانی در رستورانها، بارها یا مغازهها توجه کسی را جلب نمیکند. بدروم به غیررسمیبودن شهرت دارد و مردی با کتوشلوار خوشدوخت بیشتر از زنی با شلوارک و تیشرت یا لباس یقهباز نگاههای دوباره را به خود جلب میکند.
بااینحال، ترکها عموماً و نه بیدلیل انتظار دارند لباس ساحلی فقط در جایی پوشیده شود که برای آن طراحی شده است. خودم زنهای جوانی را دیدهام که با بیکینی از بازارهای سبزیجات و مراکز خرید عبور میکردند؛ شاید نگاههای تحقیرآمیزی را که نثارشان میشد با نگاههای تحسینآمیز اشتباه گرفته بودند. اگر چیزی در برایتون غیرقابلقبول به نظر برسد، احتمال زیادی دارد که در بدروم هم تفاوتی نداشته باشد.
وقتی برای نخستین بار به ترکیه آمدم، از اینکه زنان در نهادهای عمومی، مانند دانشگاهها یا ادارات دولتی، از پوشیدن روسری مذهبی منع شده بودند و در نتیجه نمیتوانستند در چنین مکانهایی تحصیل یا کار کنند، شوکه شدم. این موضوع با تربیت لیبرال و جهانوطنانهام سازگار به نظر نمیرسید؛ بااینحال، وقتی دربارهاش سؤال میکردم، اغلب با پاسخهای خشمگینانه ترکها روبهرو میشدم، مثل اینکه: «بله، اما کشور شما با سوریه یا عراق هممرز نیست!»
بااینحال، در دهه گذشته اوضاع تغییر کرده است: کفه ترازو از سکولارها فاصله گرفته و زنان محجبه دیگر مجبور نیستند برای ادامه تحصیل به خارج از کشور بروند. هرچند حالا دیدن آنها رایجتر شده، هنوز هم در بدروم فقط اقلیتی روسری میپوشند. اینکه این تحول را نشانهای از گسترش محافظهکاری مذهبی بدانید یا بیان آزادی مذهبی، کاملاً به دیدگاه شخصی شما بستگی دارد.

معمولاً جوامع مسلمان را با مخالفت با مصرف الکل مرتبط میدانیم.
بااینحال، تقریباً همه ترکهایی که میشناسم از نوشیدنی الکلی لذت میبرند و وقتی آماری خواندم که میگفت ۸۲٪ از کل ترکها الکل نمینوشند، شگفتزده شدم! این موضوع نشان میدهد مناطق ساحلی غربی و نواحی گردشگری مانند بدروم تا چه اندازه با مناطق مذهبی و محافظهکارتر تفاوت دارند؛ در آن مناطق، بهویژه در آناتولی مرکزی و جنوبشرقی، احتمالاً مصرف الکل نکوهش میشود.
الکل در سراسر شبهجزیره بدروم و مناطق ساحلی غربی بهراحتی در دسترس است و خرید آن، در مقایسه با بیشتر کشورهای اروپایی، محدودیتهای چندان سختگیرانهتری ندارد؛ جز اینکه تبلیغ آن ممنوع شده و برای کسبوکارهایی که بخواهند در فاصله کمتر از ۱۰۰ متری مسجد یا مدرسه الکل بفروشند، مجوز صادر نمیشود.

مسلمانان نیز مانند یهودیان، بهطور سنتی گوشت خوک نمیخورند. بااینحال، بیشتر ترکهایی که میشناسم، هرچند شاید چندان با گوشت خوک آشنا نباشند، از خوردن آن امتناع نمیکنند. درواقع، بسیاری از آنها بهخصوص به بیکن و ژامبون علاقه زیادی پیدا کردهاند.
گوشت خوک و بیکن پیدا میشود، اما ممکن است کیفیت پایینی داشته باشد و گران باشد. خوشبختانه در بدروم فروشگاه عمدهفروشی Metro (Makro) Cash and Carry را داریم که بیکن و گوشت خوک منجمد عرضه میکند. همچنین The English Shop در تورگوت رئیس همین محصولات را میفروشد؛ زوجی دوستداشتنی ترک آن را اداره میکنند که یکی از آن دو علاقه زیادی به خوردن محصولات خودش دارد. نیمه دیگرش گیاهخوار است!
اگر هیچکدام جواب نداد، همیشه میشود با کشتی بین ترکیه و یونان سفر کرد: جزیرهٔ یونانی کُس فقط نیم ساعت با کشتی از تورگوت رئیس فاصله دارد. وقتی اروپا و یک سوپرمارکت لیدل همین نزدیکی هستند، خرید مواد غذایی با سفر دریایی برای رفتوبرگشت به آنجا سرگرمکننده میشود. در بدروم تقریباً هرچه بخواهید میتوانید بپوشید و هرچه بخواهید بنوشید؛ اگر هم دلتان برای گوشت خوک تنگ شد، میتوانید در بیشتر رستورانهایی که صبحانه سرو میکنند، صبحانهٔ کامل انگلیسی همراه با سوسیس و بیکن خوک سفارش دهید.
اگر یادآوری منظم مسجدی در نزدیکی نبود، میشد بهخاطر اینکه فکر کنید هنوز در اروپا هستید، شما را بخشید.
بیشتر بخوانید: فرهنگ و سنتهای ترکی در خانه