لیر ترکیه در چند سال گذشته روزهای پرنوسانی را پشت سر گذاشته است و توجه ترکها و اقتصادهای نوظهوری را که منافع مالی در این کشور دارند به خود جلب کرده؛ این ارز تنها از ابتدای سال ۲۰۱۸ تاکنون ۴۲٪ افت کرده است.
از بیرون که نگاه کنیم، تشخیص مشکلات اصلی اقتصاد ترکیه ساده به نظر میرسد: تنشهای ژئوپلیتیکی با کشورهای همسایه، تورم فزاینده، اختلاف با آمریکا، ابهامهای انتخاباتی و رئیسجمهوری که حاضر به کوتاهآمدن نیست؛ اینها تنها چند مورد از مسائل اصلی تأثیرگذار بر لیر ترکیه هستند.
دلیل واقعی افت لیر به این سادگیها نیست. ترکیه کشوری پیچیده است و عوامل بسیاری در بالا و پایین رفتن ارزش لیر نقش دارند. بااینحال، پرسشهای مهمی همچنان باقی است: ترکیه از اینجا به کجا میرود؟ و این وضعیت برای دیگر اقتصادهای نوظهور چه معنایی دارد؟

کندشدن روند اصلاحات:
در نیمه نخست دهه ۲۰۰۰، ترکیه در دوران رهبری رجب طیب اردوغان و حزب تازهمنتخب عدالت و توسعه (AKP) بهسرعت رشد کرد. اصلاحاتی برای متحولکردن اقتصاد به اجرا درآمد و ترکیه شاهد رونق در تولید، زیرساختها، سرمایهگذاری خارجی، توسعه املاک و گردشگری بود. در پی این تحولات، ترکیه یکی از معدود کشورهایی بود که در جریان بحران مالی سال ۲۰۰۸ که جهان را دربرگرفت، تقریباً آسیبی ندید. اما در پنج سال گذشته، اجرای اصلاحات جدید متوقف شده است. برخی تحلیلگران محبوبیت اردوغان را دلیل این وضعیت میدانند و معتقدند که او به نرخ پسانداز داخلی، افزایش بیکاری و بالا رفتن هزینههای نیروی کار بیتوجهی کرده است. در نتیجه، لیر ترکیه آسیب دیده و کارشناسان خواستار اصلاحات ساختاریِ مدتها بهتعویقافتاده شدهاند.
تنش و بیثباتی منطقهای:
ترکیه در نقطهای راهبردی و منحصربهفرد، در محل تلاقی اروپا، آسیا و روسیه قرار دارد. این موقعیت میتواند بهعنوان نقطه اتصال شرق و غرب به سود ترکیه باشد، اما تنش در کشورهای همسایه، مانند سوریه و عراق نیز در افت لیر نقش دارد. خود ترکیه هم پس از کودتای نافرجام، کانون بیثباتی شد؛ این رویداد دولت را به اعلام وضعیت اضطراری واداشت و باعث شد مؤسسههای Moody’s و Standard & Poor’s رتبه اعتباری کشور را کاهش دهند. با وجود این، برخی آژانسها در سال ۲۰۱۷ چشمانداز ترکیه را باثبات ارزیابی کردند و به «اقتصاد بزرگ و انعطافپذیر» این کشور و سابقه مالی نیرومند آن اشاره کردند.
تغییرات قانون اساسی ترکیه:
هرچند رجب طیب اردوغان شاید یکی از عوامل اصلی رشد سریع ترکیه در اوایل دهه ۲۰۰۰ بوده باشد، خودداری او از واگذاری قدرت، ترکها را دچار اختلاف کرده و بر فضای نااطمینانی افزوده است؛ وضعیتی که بهنوبه خود تأثیر منفی بر لیر ترکیه گذاشته است.
پایان رشد سریع:
رشد اقتصاد ترکیه از اواخر دهه ۱۹۹۰ تا اوایل دهه ۲۰۱۰ خیرهکننده و چیزی کم از شگفتانگیز نبود. بااینحال، چنین نرخ رشدی در بلندمدت پایدار نمیماند و رشد سریع ترکیه در جریان بحران منطقه یورو به پایان رسید؛ نرخ رشد از ۹٫۲٪ در سال ۲۰۱۰ به ۸٫۸٪ در سال ۲۰۱۱ کاهش یافت و در سالهای اخیر حدود ۳٪ بوده است؛ یعنی دو برابر میانگین ۱٫۵٪ اروپا.

کندی واکنش دولت:
با افت ۴۲ درصدی لیر تنها در سال ۲۰۱۸، دولت ترکیه در واکنش کند عمل کرد و در برابر درخواست کارشناسان و تحلیلگران برای رسیدگی به مشکلات کشور مقاومت نشان داد. وابستگی بیشتر بدهی ترکیه به دلار آمریکا نیز شرایط را دشوارتر میکند. تحلیلگران معتقدند ترکیه برای جلوگیری از فشارهای مالی در آینده، باید تغییرات بنیادینی ایجاد کند. برات آلبایراک، وزیر دارایی ترکیه، گفت: «پس از انتخابات، ترکیه وارد دوره اصلاحات خواهد شد و نتایج مثبتی از دوره متعادلسازی مجدد اقتصاد به دست خواهد آمد.»
دونالد ترامپ و ترکیه:
روابط آمریکا در دوره دونالد ترامپ با ترکیه از زمان روی کار آمدن ترامپ سرد بوده است. تحریمهای اقتصادی آمریکا در سال ۲۰۱۸ و دو برابر شدن تعرفه محصولات ترکیه مانند فولاد و آلومینیوم، باعث شد ارزش لیر در برابر دلار آمریکا نزدیک به ۳۰ درصد کاهش یابد.
تورم بالا در ترکیه:
از آغاز بحران لیر، تورم در ترکیه رو به افزایش بوده است. در اکتبر ۲۰۱۸، تورم به ۲۵٫۲۴ درصد رسید که بالاترین میزان در بیش از ۱۵ سال بود. از آن زمان، اقدامات جدید و قاطعانه تورم را کاهش داده و بر اساس دادههای شاخص قیمت مصرفکننده، این رقم در مارس ۲۰۱۹ به ۱۹٫۷۱ درصد رسیده است. برات آلبایراک، وزیر خزانهداری و دارایی ترکیه، گفت تورم در ماههای آینده «بهطور چشمگیری کاهش خواهد یافت». از آلبایراک نقل شده است: «ترکیه، بهویژه در زمینه تورم و اشتغال، تا پایان سال ۲۰۱۹ به وضعیت بهتر و متعادلتری خواهد رسید.»

چالشهای انتخابات ترکیه:
رجب طیب اردوغان از سال ۲۰۰۳ بر ترکیه حکمرانی کرده است؛ ابتدا در مقام نخستوزیر و سپس بهعنوان رئیسجمهور. اردوغان در انتخابات سراسری سال ۲۰۱۸ پیروز شد و این پیروزی نشانهای از تداوم قدرت ترکیه بود. بااینحال، در انتخابات شهرداریهای سال ۲۰۱۹ که در ۳۱ مارس برگزار شد، نتیجهای غیرمنتظره در استانبول رقم خورد و حزب عدالت و توسعه اردوغان قدرت را به مخالفان واگذار کرد. مدتهاست گفته میشود هرکس استانبول را در اختیار داشته باشد، قدرت ترکیه را نیز در دست دارد؛ ازاینرو، واکنش دولت به از دست دادن استانبول، زیر سؤال بردن مشروعیت نتیجه و دستور برگزاری انتخابات مجدد بود؛ اقدامی که در سراسر ترکیه بازتاب داشت و پرسشهایی درباره دموکراسی مطرح کرد.

۲۰۰۵: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۳۴۴ لیر ترکیه است
۲۰۰۶: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۴۲۸ لیر ترکیه است
۲۰۰۷: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۳۰۳ لیر ترکیه است
۲۰۰۸: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۳۰۲ لیر ترکیه است
۲۰۰۹: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۵۵۰ لیر ترکیه است
۲۰۱۰: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۵۰۳ لیر ترکیه است
۲۰۱۱: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۶۷۵ لیر ترکیه است
۲۰۱۲: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۷۹۶ لیر ترکیه است
۲۰۱۳: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۱٫۹۰۴ لیر ترکیه است
۲۰۱۴: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۲٫۱۸۹ لیر ترکیه است
۲۰۱۵: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۲٫۷۲۰ لیر ترکیه است
۲۰۱۶: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۳٫۰۲۰ لیر ترکیه است
۲۰۱۷: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۳٫۶۴۸ لیر ترکیه است
۲۰۱۸: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۴٫۸۳۷ لیر ترکیه است
۲۰۱۹: ارزش ۱ دلار آمریکا برابر با ۵٫۵۸۱ لیر ترکیه است (بر اساس میانگین ماهانه تا مه ۲۰۱۹)

بانک مرکزی ترکیه:
مورات چتینکایا، رئیس بانک مرکزی ترکیه، گفت ذخایر کل بانکها ۴٫۳ میلیارد دلار افزایش یافته و به ۹۶٫۷ میلیارد دلار رسیده است؛ درحالیکه ذخایر خالص حدود ۲۸٫۶ میلیارد دلار است. بانک مرکزی همچنین برای تقویت لیر گامهای بیشتری برداشت؛ از جمله با سختگیرانهتر کردن سیاستها و تأمین مالی بازار با نرخ بالاتر که از آوریل تاکنون ۵۰۰ واحد پایه افزایش یافته است.
صادرات ترکیه باثبات است:
از جنبه اقتصاد کلان، صادرات ترکیه همچنان باثبات مانده و به کاهش ۶۳ درصدی کسری تجارت خارجی در فوریه ۲۰۱۹ نسبت به مدت مشابه سال قبل کمک کرده است.
دولت بهدنبال گزینههای جایگزین است:
سال گذشته، حفاری در دریای مدیترانه با هدف جستوجوی ذخایر نفت و گاز آغاز شد. این اقدام برای کاهش وابستگی کشورها به واردات انرژی انجام شد و برنامههایی نیز برای سرمایهگذاری در پروژههای انرژیهای تجدیدپذیر در نظر گرفته شده است.
یوروباندهای ترکیه:
برای کاهش نگرانی سرمایهگذاران درباره لیر، ترکیه به بازارهای یوروباند روی آورده و بیش از دو برابر سال قبل یوروباند منتشر کرده است. این کار اگرچه بار بدهی ترکیه را افزایش داد و نرخ کوپن ۷٫۶۲۵٪ را به همراه داشت، اما سرمایهگذاران برای خرید این یوروباندهای پربازده هجوم آوردهاند. حتی شهروندان ترکیه نیز در برنامههای سرمایهگذاری خود، یوروباندهای ترکیه را انتخاب کردهاند. نسبت بدهی خارجی ناخالص ترکیه به تولید ناخالص داخلی در حال حاضر ۵۷٫۵٪ است؛ رقمی کمتر از بیشتر کشورهای اروپایی که یوروباندهای ترکیه را به گزینهای جذاب تبدیل میکند.

سرمایهگذاری خارجی در ترکیه:
طبق گزارش Deloitte، علاقه سرمایهگذاران به کسبوکارهای ترکیه همچنان بالاست. در سال گذشته معاملاتی به ارزش ۱۲ میلیارد دلار انجام شد که ۱۷٪ بیشتر از سال قبل بود؛ بیشتر این معاملات را سرمایهگذاران خارجی انجام دادند.
کاهش کسری تجاری:
کسری تجاری ترکیه از تابستان ۲۰۱۸ رو به کاهش بوده است. در سهماهه نخست سال ۲۰۱۹، واردات ۲۱٫۴۵٪ کاهش یافت، درحالیکه صادرات ۳٫۳۴٪ افزایش پیدا کرد. تراز تجاری منفی ترکیه در سال ۲۰۱۸ بهبود یافت و در سطحی متعادل باقی مانده است.

لیر ترکیه در سال ۲۰۱۹:
در ماه مه، لیر ترکیه به پایینترین سطح خود طی هفت ماه رسید و پس از آنکه شورای انتخابات کشور تصمیم گرفت نتایج انتخابات شهرداری استانبول را باطل کند و انتخابات تازهای را در ۲۳ ژوئن برگزار کند، به کمترین ارزش خود از ماه اکتبر سقوط کرد. این تصمیم نگرانی سرمایهگذاران را تشدید کرد؛ همزمان اوراق قرضه تحت فشار قرار گرفتند و ارزش لیر در برابر دلار از ۶ لیر فراتر رفت، هرچند این رقم همچنان از نرخ ۷٫۱۲ لیر در برابر دلار که تابستان گذشته ثبت شد پایینتر است.
ترکیه کشور کوچکی نیست:
ترکیه کشوری پهناور است که در نقطه تلاقی شرق و غرب قرار دارد. تولید ناخالص داخلی سالانه این کشور به یک تریلیون دلار نزدیک میشود؛ بهبیان ساده، اقتصاد ترکیه آنقدر بزرگ است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. بر اساس گزارش Bloomberg، تولید ناخالص داخلی سرانه ترکیه در سال ۲۰۱۸ حدود ۱۲٬۰۰۰ دلار بود؛ تقریباً شش برابر هند. ترکیه همچنین متحدی کلیدی برای ناتو است و دومین پایگاه بزرگ ناتو در جهان را در اختیار دارد.
جمعیتی جوان و تحصیلکرده:
آمارها نشان میدهند که ترکیه جوانترین کشور اروپا است و نیمی از جمعیت آن کمتر از ۴۰ سال سن دارند. با بهبود سطح زندگی، شمار بیشتری از مردم ترکیه مدت طولانیتری به تحصیل ادامه میدهند و نیروی کاری بسیار تحصیلکرده شکل میگیرد؛ نیرویی که برای رونق اقتصاد و تداوم سنت کارآفرینی، در ترکیه کار میکند.
موقعیت راهبردی:
موقعیت ترکیه گاهی هم مزیت است و هم نقطهضعف. با وجود مشکلات مرزی، ترکیه دروازهای میان اروپا، روسیه و آسیا است و از مزیت راهبردیای برخوردار است که هیچ کشور دیگری نمیتواند ارائه کند. هرگونه اثر بلندمدت بر ترکیه، به اقتصاد اروپا و دیگر بازارهای نوظهور و ارزهایشان نیز آسیب خواهد زد؛ بنابراین، عبور ترکیه از این بحران به نفع بازارهای متعدد خواهد بود. موقعیت ترکیه فرصتهای جذابی برای سرمایهگذاران و شرکای تجاری فراهم میکند؛ امتیازی که هرگز تغییر نخواهد کرد.

با اینکه چشمانداز اقتصادی ترکیه و لیر ترکیه روی کاغذ نامشخص است، اوضاع هنوز آنقدر آشفته نیست که بدبینانهترین پیشبینیها را تأیید کند. انتظار میرود لیر ترکیه همچنان نوسان داشته باشد و در باقیمانده سال ۲۰۱۹ بالا و پایین برود. اگر وضعیت لیر بدتر شود، تحلیلگران به این نکته اشاره میکنند که بانک مرکزی از اجرای اقدامات قاطعانه نمیترسد؛ مانند افزایش ۶۲۵ واحد پایهای نرخهای بانک مرکزی در بحران سال ۲۰۱۸ و محدود کردن نقدینگی پیش از انتخابات.
برای کسانی که در لیر ترکیه سرمایهگذاری میکنند چه فرصتی وجود دارد؟ فرصتها با ریسک همراهاند و معمولاً کسانی که حاضرند کمی ریسک کنند، بیشترین بازده را به دست میآورند.

اکنون فرصتی طلایی برای خرید است:
خریداران خارجی در ترکیه سهم کوچکی از کل بازار املاک ترکیه را تشکیل میدهند؛ حدود ۵٪ از کل خریداران ترکیه. پیشتر، سازندگان بیشتر واحدهای خود را به خریداران داخلی میفروختند و خریداران خارجی چندان در معادله نقشی نداشتند؛ بهبیان ساده، سازندگان نیازی به نگرانی درباره خریداران خارجی نداشتند، چون بیشتر واحدها در داخل کشور خریداری میشد.
بااینحال، پس از آنکه بانک مرکزی برای مهار تورم و تقویت لیر نرخ بهره را افزایش داد، بهدلیل بالا رفتن هزینه وامگیری، شمار خریداران داخلی کاهش یافت. این وضعیت فرصتی طلایی برای خریداران خارجی ایجاد کرده است؛ زیرا سازندگان توجه بیشتری به بازار خارجی ترکیه نشان دادهاند و اکنون حاضرند به خریداران نقدی در ترکیه تخفیفهای زیادی بدهند که گاهی به ۱۵ تا ۲۰٪ قیمت فهرست میرسد. البته این فرصت همیشگی نیست، چون بازار داخلی دیر یا زود دوباره رونق خواهد گرفت. اما فعلاً میتوان تخفیفهای چشمگیری گرفت.
کامرون دگین از Property Turkey میگوید: «سرمایهگذاران میدانند که بدون ریسککردن، چیزی به دست نمیآید. ترکیه برای کسانی که حاضرند کمی ریسک کنند، میتواند نتایج شگفتانگیزی به همراه داشته باشد؛ بهشرط آنکه با متخصصانی همکاری کنید که فرصتهای عالی را میشناسند. بله، لیر نوسان دارد، اما بالاخره اینجا ترکیه است. اگر نمیخواهید هیچ ریسکی بپذیرید، در اوراق قرضه دولتی با بازده سالانه ۱٪ سرمایهگذاری کنید.»