ترکیه پر از گنجینههای تاریخی است. شاید درباره افسوس شنیده باشید یا ویرانههای سیده یا پاتارا را دیده باشید، اما مکانهای تاریخی بسیاری وجود دارند که کمتر گردشگری فرصت دیدنشان را پیدا میکند. چند گنجینه تاریخی را پیدا کردهایم که در نقاطی دور از مسیرهای معمول گردشگری این کشور شگفتانگیز قرار دارند. راحت بنشینید و با خیالپردازی، سفری به برخی از حیرتانگیزترین مکانهای تاریخی قابلتصور داشته باشید.
این سازه چشمگیر در واقع یک صخره یکپارچه است که در دل آن، اتاقکهای کوچکی بهصورت عمودی کنده شدهاند و مجموعهای مسکونی را شکل میدهند. این نسخه باستانیِ یک آپارتمان امروزی، ساکنانش را در برابر مهاجمان و شرایط آبوهوایی محافظت میکرد. این بنای پنجطبقه در آناتولی مرکزی واقع شده و قرنها جنگ، آبوهوا و تغییر حکومتها را پشت سر گذاشته است. این مجموعه بیش از سه کیلومتر امتداد دارد و زمانی شهری کامل بوده است؛ تونلهای آن کلیساها، انبارها و حتی گورستانهایی را در خود جای دادهاند. امروزه این شهر باستانی تا حد زیادی متروکه است و تنها مردم محلی از اتاقکهای خنک آن برای نگهداری گندم، پنیر و غلات استفاده میکنند.

هرچند این شکل صخرهای پدیدهای طبیعی است، بهدلیل ارتباطش با کشتی نوح جایگاهی تاریخی پیدا کرده است. این مکان در نزدیکی چند کوه بینام و در حوالی مرز ایران قرار دارد. مردم محلی میگویند یکی از کوههای نزدیک در واقع کوه جودی است؛ کوهی که در قرآن از آن بهعنوان محل آرامگرفتن کشتی نوح یاد شده است. شکل صخرهای دوروپینار به قایقی بزرگ شباهت دارد و از زمان کشف آن در سال ۱۹۴۸، پس از آنکه زمینلرزهها و بارندگی شدید این سازه را نمایان کردند، بحثها و گمانهزنیهای زیادی برانگیخته است. در سال ۱۹۶۰، این مکان بررسی شد و شکل صخرهای آن طبیعی تشخیص داده شد؛ احتمالاً بر اثر جریان رو به بالای گدازه شکل گرفته است. با وجود رد کامل این ادعاها درباره دوروپینار، این مکان همچنان پذیرای باورمندان سرسخت و زائرانی است که از آن دیدن میکنند. در واقع، تابلوهای جادهای مسیر کشتی نوح را نشان میدهند و مردم محلی هنوز باور دارند این سازه زمانی همان کشتیای بوده که نوح، خانوادهاش و گروهی از حیوانات را از سیل بزرگ کتاب مقدس نجات داد.

این کاخ باشکوه سالها متروکه بود و حالا تنها شمار اندکی از گردشگران از آن دیدن میکنند؛ حیف است، چون بنایی واقعاً شگفتانگیز است. کاخ اسحاق پاشا بهدلیل نزدیکی به مرز ایران، برخلاف دیگر بناهای همدورهاش معماری عثمانی ندارد و در عوض، از سبکهای خاورمیانهای تأثیر گرفته است. ساخت این کاخ ۴۰۰ ساله بیش از یک قرن طول کشید و نسلهای خانواده پاشا در ساخت آن نقش داشتند. این مجموعه گسترده با وجود گذشت این همه سال، همچنان در وضعیت بسیار خوبی قرار دارد. کاخ امکانات و بخشهای بسیاری از جمله نانوایی، سیاهچال، مسجد و حرمسرا دارد و به سامانهای گرمایشی باستانی مجهز است. وقتی امپراتوری عثمانی سقوط کرد، پاشاها کاخ را به حال خود رها کردند. کاخ همچنان خالی است، هرچند اکنون بهعنوان اثری تاریخی ثبت شده است. گردشگران میتوانند در اتاقها و حیاطهای آن قدم بزنند و از چشمانداز بینظیری که موقعیت کاخ فراهم میکند لذت ببرند.

این مجموعهشهر عظیم زمانی محل زندگی حدود ۱۰٬۰۰۰ نفر بود. این شهر که از تونلها و خانههای بههمپیوسته تشکیل شده بود، با خشتهای گِلی ساخته شد و با گذشت قرنها و گسترش جامعه، بخشهای بیشتری به آن افزوده شد. تصور میشود جمعیت شهر در حدود ۷۰۰۰ پیش از میلاد به اوج خود رسیده باشد. با وجود وسعت این ساختار اجتماعی، عجیب است که فضاهای تجاری یا کارگاهی در آن وجود ندارد؛ هرچند هنگام کشف این محوطه در سال ۱۹۵۸، گنجینهای از پیکرههای حیوانات و الههها، نقاشیهای غار و دیگر آثار هنری، و همچنین استخوانهایی در زیر کفها و اجاقها پیدا شد. کاوش در این محوطه همچنان ادامه دارد و بخشهایی از آن برای بازدید عموم باز است تا نشان دهد نیاکان ما چگونه زندگی میکردند. یکی از جنبههای جذاب چاتالهویوک، تمیزی چشمگیر و نبود آوار در سراسر محوطه است؛ بهویژه در مقایسه با دیگر محوطههای باستانی. تصور میشود چون هر اتاق بهعنوان خانهای خصوصی استفاده میشد، ساکنان آن را تمیزتر از جوامعی نگه میداشتند که زندگی در آنها اشتراکیتر بود.

یکی از جذابترین جنبههای درینکویو به نحوه کشف آن مربوط میشود. مردی اتاقی پنهان را پشت دیواری در خانهاش پیدا کرد. کمی کندوکاو نشان داد که خانه او در حاشیه مجموعهای زیرزمینی و عظیم، با عمق ۱۸ طبقه، قرار دارد. درینکویو در حدود قرن هفتم پیش از میلاد و برای محافظت در برابر عوامل طبیعی و نیروهای مهاجم ساخته شد. این مجموعه طی قرنها گسترش یافت و به فضایی پیچیده با اصطبل، کلیسا، خانه، انبار و حتی محل تولید شراب تبدیل شد. ۲۰٬۰۰۰ ساکن آن به لطف کانالهای تهویه و مسیرهای آبی نوآورانهای که هوای تازه و آب را به هر طبقه میرساندند، میتوانستند برای مدتی طولانی بهطور کامل در زیر زمین زندگی کنند. چرخهای سنگی عظیمی را میشد جلوی ورودیها غلتاند و آنها را به دیوارهایی نفوذناپذیر تبدیل کرد. تاکنون حدود ۶۰۰ ورودی در حیاطها و خانههای سراسر شهر کشف شده است.

این شهر زیرزمینی کاپادوکیه که در همان منطقه درینکویو قرار دارد، در سال ۱۹۷۲ بهدست کشاورزی کشف شد که متوجه شد هنگام آبیاری محصولاتش، آب بهسرعت به جایی زیرزمینی نشت میکند. کمی کندوکاو، شهری زیرزمینی و باستانی را آشکار کرد که قدمتش مشخص نیست. اوزکوناک نیز مانند درینکویو، اتاقهای حفرشده، کانالهای تهویه و سامانه آبرسانی دارد؛ اما چند تفاوت آن را منحصربهفرد میکند. بالای هر ورودی، سوراخهایی برای ریختن روغن داغ تعبیه شده بود؛ استقبالی ناخوشایند و احتمالاً مرگبار برای سپاهی مهاجم. همچنین سامانهای ابتدایی برای ارتباط میان طبقات وجود داشت تا هر طبقه بتواند با طبقه بالایی یا پایینی صحبت کند. ۴ طبقه از ۱۰ طبقه برای گردشگران باز است تا با شرایط زندگی زیرزمینی آشنا شوند.

شهر قرونوسطایی شگفتانگیز آنی زمانی تا ۲۰۰٬۰۰۰ نفر جمعیت داشت. امروز، مانند چندین قرن گذشته، خالی از سکنه و ویران است. آنی که با نامهای شهر ۱۰۰۱ کلیسا و شهر چهل دروازه نیز شناخته میشود، در استان قارص و نزدیک مرز ارمنستان قرار دارد. این شهر در ابتدا ارمنی بود، اما امروزه مالکیت این سرزمین مورد مناقشه است. آنی زمانی رقیب قسطنطنیه (استانبول امروزی)، قاهره و بغداد بود و سرانجام در سال ۱۰۶۴ به دست مهاجمان سقوط کرد و ترکها شهر را غارت کردند. روایتی پرجزئیات و زنده از این رویداد را سیبط بن جوزی چنین شرح میدهد:
«سپاه وارد شهر شد، ساکنانش را قتلعام کرد، شهر را غارت و به آتش کشید و ویرانهای از آن بر جا گذاشت. همه کسانی را هم که زنده مانده بودند، به اسارت گرفت... شمار اجساد آنقدر زیاد بود که خیابانها را مسدود کرده بود؛ نمیشد قدمی برداشت بیآنکه از روی جنازهها گذشت. شمار اسیران نیز کمتر از ۵۰٬۰۰۰ نفر نبود. تصمیم گرفتم وارد شهر شوم و ویرانی را با چشم خود ببینم. سعی کردم خیابانی پیدا کنم که مجبور نباشم از روی اجساد عبور کنم، اما این غیرممکن بود.»
در گذر قرنها، زلزلهها، درگیریها و تخریبهای عمدی آثار خود را بر شهر ویرانشده بر جا گذاشتهاند؛ اما در سالهای اخیر، این نگرش شکل گرفته که باید از شهر محافظت کرد. کلیساهای باقیمانده، حتی در وضعیت فرسودهشان، زیبایی خیرهکنندهای دارند؛ بهویژه مسجد منوچهر با منارهاش که نزدیک به هزار سال قدمت دارد و نمادی از تاریخ شهر و تأثیرات فرهنگی گوناگون آن است. بهدلیل افزایش علاقه به مکانهای تاریخی ترکیه، بازدید از آنی اکنون بسیار آسانتر از یک دهه پیش است. برنامههایی برای مرمت بخشهایی از این محوطه در دست اجراست.
