فهرست مسجدهای معروف ترکیه پایانی ندارد. اگر کسی موفق شود از همه آنها دیدن کند، با روایت نیایش و عبادت اسلامی در این سرزمین طی قرنها آشنا خواهد شد. از مسجد معروف سلطان احمد گرفته تا بنای کمترشناختهشدهٔ سانکی یدیم، گنبدهای نیمکرهای و منارههای بلند همه را تحتتأثیر قرار میدهند.
طرحهای باستانی آنها بهخوبی با طراحیهای هندسی مدرن ترکیب شدهاند؛ طرحهایی که امروزه معماران را به ساخت فضاهای عبادی در سطحی تازه سوق میدهند. حتی مکانهای تاریخی نیز همچنان مورد استفادهاند و بازتابدهندهٔ فرهنگ غنی شهرهای مختلف ترکیه هستند. در این مقاله دربارهٔ این مسجدهای زیبا، نگاهی میاندازیم به آنچه باید دربارهٔ این بناهای مشهور در ترکیه بدانید.

معمولاً نخستین سازهٔ شاخص در حیاط مسجد، ساردیوان است؛ محوطهای با شیرهای آب و سکوهای سنگی برای نشستن. این فضا به نمازگزاران کمک میکند آیین وضو و شستن سر، پاها و دستها را بهجا آورند. پس از درآوردن کفشها و ورود از درهای اصلی، وسعت چشمگیر فضای داخلی بهخوبی به چشم میآید؛ فضایی که بخش میانی بزرگ آن با فرش پوشیده شده است. نمازگزاران پس از ورود، زانو میزنند و برای ادای احترام به الله سر بر زمین میگذارند.
ساخت تندیس از موجودات زنده، انسان یا حیوان، ممنوع است؛ بنابراین مجسمهای در این بناها دیده نمیشود. در عوض، انتظار نقشونگارهای انتزاعی و خوشنویسی را داشته باشید. گل لاله، که عثمانیها آن را بهطور گسترده پرورش میدادند و ارج مینهادند، گاهی دیده میشود؛ چراکه حروف واژهٔ آن با حروف نام الله همارز است.
محراب، فرورفتگیای روی دیوار که جهت مکه را نشان میدهد، از بیشتر نقاط داخل مسجد دیده میشود و امام برای ایراد خطبه از منبر استفاده میکند. در نهایت، بخش بالایی مسجد فضایی جداشده با پرده برای زنان دارد.
مسجدهای سراسر ترکیه روزی پنج بار با استفاده از بلندگوهایی که در مناره، برج بلند بیرونزده از بام، نصب شدهاند اذان میگویند. زمان نمازها با طلوع و غروب خورشید هماهنگ است و به همین دلیل در طول سال تغییر میکند؛ نمازها در شب بیشترند و در صبح وقفهای طولانی وجود دارد تا نمازگزاران به کارهای روزمرهشان برسند.
ازآنجاکه ترکیه کشوری سکولار است، مسلمانان مجبور نیستند در هر پنج نوبت نماز شرکت کنند. در واقع، بعضی مسلمانان فقط روزهای جمعه، روز مقدس اسلام، به مسجد میروند؛ روزی که معادل یکشنبه در مسیحیت است. غیرمسلمانان میتوانند بیرون از زمان نماز از مسجد بازدید کنند، اما هنگام عکاسی باید احترام بگذارند، سکوت را رعایت کنند و خوراکی و نوشیدنی را بیرون بگذارند. همه باید کفشهایشان را دربیاورند و شانهها و زانوهای خود را بپوشانند؛ زنان نیز باید سرشان را با روسری بپوشانند.

استانبول، که بهدلیل مسجدهای بیشمارش در هر گوشهوکنار به شهر منارهها معروف است، بهترین مقصد برای شروع بازدید است. در میان آنها، مسجد آبی بیش از همه گردشگران را جذب میکند. این مسجد در منطقهٔ سلطان احمد، روبهروی ایاصوفیهٔ مشهور و در بخش اروپایی شهر قرار دارد. معمار آن، صدفکار محمد آغا، برای ساختش تلاش فراوانی کرد.
این بنا که ساخت آن در سال ۱۶۱۶ به پایان رسید، نام خود را از کاشیهای آبیرنگ داخل مسجد و شش منارهاش گرفته است. هنگام ساخت، اعتراضهایی برانگیخت؛ زیرا مردم محلی آن را رقیبی برای مکه میدانستند. این مکان عبادی که زمانی به امپراتوری تعلق داشت، با نام سلطان احمد جامی نیز شناخته میشود و سکویی مرتفع به نام لوجه دارد که سلاطین عثمانی هنگام نماز از آن استفاده میکردند. نور طبیعی فراوانی که از بیش از ۲۵۰ پنجره به داخل میتابد، این جاذبهٔ گردشگری برجسته را روشن میکند.

یکی دیگر از بناهای باشکوه بزرگترین شهر ترکیه و محبوبترین مقصد گردشگری این کشور، مسجد سلیمانیه است؛ اثری ثبتشده در میراث جهانی یونسکو که در سال ۱۵۵۸، روی سومین تپه استانبول و به دستور سلطان سلیمان قانونی ساخته شد. این مسجد که دومین مسجد بزرگ استانبول و دارای هنر اسلامی چشمگیری است، آرامگاه معمار نامدار عثمانی، معمار سنان، را نیز در خود جای داده است. او بناهای بسیاری برای سلاطین عثمانی ساخت؛ کسانی که خواهان کمال و برتری بیچونوچرا بودند. روایت جالبی درباره او وجود دارد: برخی از حسودان به معمار سنان پاشا، نزد سلطان عثمانی شکایت کردند که او در داخل مسجد قلیان میکشد.
با رفتن به بورسا، اولو جامیِ متعلق به قرن چهاردهم، قدمتی بیشتر از نمونههای یادشده دارد. آنچه این مسجد را چشمگیر میکند، خطاطیهای باستانیِ روی دیوارها و ستونهاست؛ مجموعهٔ سلطنتی آن نیز معماری سلجوقی و ۲۰ گنبد کوچک دارد. این بنای تاریخی به دستور سلطان بایزید اول در سال ۱۳۹۶ میلادی ساخته شد و در کنار دیگر بناهای شاخص بورسا قرار دارد. پیش از آنکه عثمانیها قسطنطنیه را فتح کنند، بورسا پایتخت حکومتی دودمان عثمانی بود و به همین دلیل، بسیاری از مردم در سفرهای شبانه از استانبول به این شهر میآمدند.
معمار بسیار مورداحترام، معمار سنان، مسجد امپراتوری پیشین عثمانی در ادرنه را نیز در قرن شانزدهم، بهعنوان شاهکار خود ساخت. این مجموعه با ۹ گنبد و چهار مناره بلند و باشکوه، بر خط افق شهر مسلط است و بهشکلی منحصربهفرد حیاط ندارد. تنها ۱۱ سال بعد، معمار سنان، معمار ارشد دربار، درگذشت؛ اما میراثی ماندگار از خود بر جای گذاشت. هیچکس پس از او نتوانست با تواناییهایش برابری کند و با رفتن او، دوران افول معماری اسلامی آغاز شد. شهرت بینظیر معمار سنان در سنگبنای تاریخ ثبت شده است.
این بنای زیبا که بین سالهای ۱۱۸۴ تا ۱۲۰۰ ساخته شده، گنبدی باشکوه دارد که بر شش پایه محکم تکیه کرده و نمونهای برجسته از طراحی اسلامی است. مناره تکگانه آن که در اواخر قرن نوزدهم تکمیل شد، بر خط افق شهر مسلط است؛ ایوانهای چشمگیر و فوارهای با تزئینات پرکار نیز از ویژگیهای ماردین هستند. برخی پژوهشگران معتقدند مسجد بزرگ در اصل کلیسایی مسیحی بوده است. در هر صورت، تلفیق سبکها بازتابی از تاریخ متنوع ماردین است.
اولو جامی رستم پاشا در امینونو، استانبول، جلوهای از معماری عثمانی در زندگی روزمره است. ساخت این مسجد که در سال ۱۵۶۱ افتتاح شد، به دستور رستم پاشا، وزیر اعظم سلطان سلیمان قانونی، انجام گرفت. کاشیهای ایزنیک متعلق به قرن شانزدهم، دیوارها و سقف مسجد را آراستهاند و نقشمایههای گلدار چشمگیری دارند.
اولو جامی در دیاربکر یکی از قدیمیترین مساجد ترکیه است. این بنای شاخص که در ابتدا در سال ۶۳۹ میلادی ساخته شد، در سال ۱۰۹۲ با استفاده از مصالح باستانی میانرودان مرمت شد و ابعادی برابر با ۸۰ × ۸۰ متر دارد. مناره مستطیلیشکل و دیوارهای زیبای تزئینشده، در کنار فوارهای متعلق به سال ۱۸۴۹، از ویژگیهای این بنا هستند.
مسجد بزرگ و دارالشفای دیوریغی، اثری ثبتشده در میراث جهانی یونسکو که در سال ۱۲۲۸ به دستور امیر احمدشاه و همسرش ملکه توران ملک ساخته شد، به چهار درگاه سنگی با حجاریهای پرکار شهرت دارد. این بناها نمونهای از هنر سنگتراشی ظریفاند و نقشها و طرحهای پیچیده هنر اسلامی را به نمایش میگذارند.
بیمارستان تاریخیِ وابسته به این مجموعه، تفاوت چشمگیری میان ورودیهای پرآذین و فضای داخلی ساده خود نشان میدهد. بازدیدکنندگان از ظرافت هنرمندانه ورودیها لذت میبرند؛ در حالی که فضای داخلی با سادگی خود، بر تأمل معنوی و درمان تمرکز دارد.
ایاصوفیه که در ابتدا در قرن ششم بهعنوان کلیسایی بیزانسی ساخته شد، گنبد عظیمش با شکوهی چشمنواز بر فراز شبستان سر برافراشته است. این بنا در طول تاریخ هم محل عبادت مسلمانان بوده و هم موزه؛ ایاصوفیه پس از سالها فعالیت بهعنوان مهمترین موزه ترکیه، در سال ۲۰۲۰ به مسجد تبدیل شد.
همچنین در منطقه سلطان احمد، موزاییکهای بیزانسی فضای داخلی را آراستهاند و تصاویری نمادین، از جمله موزاییک مسیح بهعنوان پانتوکراتور، را به نمایش میگذارند؛ اثری که بر دوگانگی ذات مسیح، یعنی الهی و انسانی بودن او، تأکید دارد. دیوارها نیز با خوشنویسیهای نفیس اسلامی آراسته شدهاند که سنتهای هنری غرب و شرق را در هم میآمیزند.

آیا صوفیه ترابزون، کلیسایی بیزانسی متعلق به قرن سیزدهم با پنجرههای قوسی، در ابتدا بهعنوان کلیسا ساخته شد. این بنای باشکوه با نمایش نقاشیهای دیواری، از کلیسایی ارتدوکس به بنایی اسلامی تغییر کاربری داد. سپس در قرن بیستم به موزه تبدیل شد و در سال ۲۰۱۳ بار دیگر کاربری مذهبی پیدا کرد. این مجموعه که در میان باغهایی آراسته قرار دارد، گورستانی عثمانی و بقایای معبدی رومی را در خود جای داده و اهمیت تاریخی آن را در دورههای گوناگون نشان میدهد.
مسجد سانجاکلار، اثر معمار ترک امره آرالوت، با معماری مدرنی که در زیر زمین ساخته شده، هماهنگی چشمگیری با محیط طبیعی اطراف دارد. این بنا با الهام از غار حرا، جایی که پیامبر محمد نخستین وحی را دریافت کرد، فضایی آرام برای تأمل فراهم میکند.
این مسجد در محوطهای با طراحی منظر ظریف در بیوکچکمجه، استانبول قرار گرفته و طراحی منحصربهفردش نمازگزاران را به تأملی معنوی دعوت میکند. منارهها و گنبدهای سنتی در کنار زیباییشناسی مینیمال، نور را به فضای زیرزمینی عبادتگاه راه میدهند. سانجاکلار با کسب رتبه نخست در بخش مکانهای مذهبی جشنواره جهانی معماری، تحسین بینالمللی را برانگیخته است.
این بنای باشکوه که اغلب نگینی در استانبول به شمار میرود، در موقعیتی زیبا در کرانه تنگه بسفر قرار گرفته است. این شاهکار که بین سالهای ۱۸۵۴ تا ۱۸۵۶ و در دوران سلطنت سلطان عبدالمجید ساخته شد، طراحی نئوباروک نفیس معماران توانمند، گارابت و نیکوغایوس بالیان، را به نمایش میگذارد. نمای باشکوه و جزئیات ظریف بنا، در کنار لوسترهای مجلل و پنجرههای بزرگ فضای داخلی، جلوهای چشمنواز پدید آوردهاند.

چاملیجا جامی که رسماً با همین نام شناخته میشود، بر فراز تپه چاملیجا در استانبول قرار دارد. این بنای شاخص که در سال ۲۰۱۹ افتتاح شد، با طراحی دو معمار زن، گنجایش بیش از ۶۳٬۰۰۰ نمازگزار را دارد. با نزدیکشدن به مسجد، ورودی باشکوه آن بلافاصله توجهتان را جلب میکند. منارههای بلند و باشکوه آن تا ارتفاع حدود ۱۰۷ متر سر برافراشتهاند. این سازههای مرتفع از سکوی دید خود چشماندازی خیرهکننده از خط افق استانبول و تنگه بسفر پیش روی بازدیدکنندگان میگذارند.
در داخل، گنبد مرکزی چشمنوازی با قطر حدود ۳۰ متر قرار دارد که گنبدهای کوچکتر آن را احاطه کردهاند. فضای داخلی با خوشنویسیهای زیبای اسلامی و پنجرههای شیشهرنگی درخشان آراسته شده و بخشهای دیگری از جمله چندین تالار همایش، فضاهای نمایشگاهی و کتابخانهای برای یادگیری و تبادل فرهنگی را در بر میگیرد.
مسجد شاکیرین، که با نام شاکیرین جامی نیز شناخته میشود، بنایی چشمگیر در استانبول است. این مجموعه عظیم بهخاطر طراحی معاصری که عناصر اسلامی را با زیباییشناسی مدرن درهم میآمیزد، شهرت دارد و معمار ترک، خسرو تایلا، و طراح داخلی، زینپ فادلیاوغلو، آن را طراحی کردهاند. در تالار نماز با نقشهای نوآورانه، نقشمایههای سنتی، خوشنویسی، نورپردازی مدرن و چلچراغی منحصربهفرد به چشم میخورد. خانواده ترک شاکیرین این بنا را به یاد بزرگ خاندانشان که درگذشته بود ساختند؛ این پروژه بخشی از فعالیتهای خیریه آنها بود.
این مسجد به سفارش دختر سلطان سلیمان قانونی، امپراتور عثمانی، و همسرش خرم سلطان ساخته شد و معمار نامدار عثمانی، معمار سنان، در سال ۱۵۴۸ آن را به پایان رساند. این بنا برای مهرماه سلطان ساخته شد؛ چهرهای برجسته در حمایت از هنر که نفوذش به دوره سلطنت پدرش محدود نماند و آثارش جایگاه مهمی در سیمای استانبول دارند. مرمتهای گوناگون در طول قرنها، بنا را حفظ کردهاند.
این بنای شاخص که در ترکی به نام فاتح جامی نیز شناخته میشود، به سفارش سلطان محمد دوم، معروف به محمد فاتح، ساخته شد. بنای معمار آتیک سنان در محل کلیسای حواریون مقدس قرار گرفت که تخریب شده بود. زلزله سال ۱۷۶۶ خسارت گستردهای به آن وارد کرد و به همین دلیل، مرمت آن در سال ۱۷۷۱ انجام شد. بازسازی پس از زلزله در قرن هجدهم، به طراحی دوباره بنا با سبکهای باروک و روکوکو انجامید؛ سبکهایی که در آن دوره در معماری عثمانی محبوب بودند.
مسجد کوجاتپه که در پایتخت، شهر آنکارا، به طراحی معمار ترک، جوت آکانت، ساخته شده، در سال ۱۹۸۷ به روی مسلمانان گشوده شد. بنای کنونی بخشی از تلاشی گستردهتر برای مدرنسازی آنکارا و پاسخگویی به رشد جمعیت بود. چهار ستون عظیم گنبد مرکزی بزرگ را نگه میدارند؛ گنبدی که ظرفیت حضور ۲۴٬۰۰۰ نمازگزار را دارد. چهار مناره نیز ۸۸ متر ارتفاع دارند. فضای داخلی وسیع، با شیشههای رنگی و چلچراغهای مدرن آراسته شده و حس دلانگیزی از وسعت ایجاد میکند.
مسجد دولماباهچه، متعلق به قرن نوزدهم، عبادتگاهی باشکوه در کرانههای تنگه بسفر است. سلطان عبدالمجید اول، سیویکمین سلطان عثمانی، دستور ساخت آن را برای کارکنان و ساکنان کاخ صادر کرد.
این بنای شاخص را معمار گارابت بالیان و پسرش نیگوغایوس بالیان طراحی کردند؛ آنها بهخاطر آثارشان در دیگر بناهای مهم عثمانی شناخته شدهاند. مسجد عناصر باروک و روکوکو را در خود دارد؛ سبکهایی که در قرن نوزدهم محبوب بودند. نمای بیرونی بنا با گنبدی برجسته و یک مناره، ترکیبی از سنگ مرمر و سنگ را به نمایش میگذارد و جلوهای شاهانه دارد.
این بنای شاخص در کنار مجموعه قصر دولماباهچه قرار دارد؛ مجموعهای که در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، مرکز اصلی اداری عثمانی بود. این بنا بازتابی از اهمیت کاخ در زندگی سیاسی و فرهنگی عثمانی است.
مسجد جدید استانبول که در ابتدا مسجد والده سلطان نام داشت و پس از بازسازی بخشی از آن بین سالهای ۱۶۶۰ تا ۱۶۶۵، به مسجد والده سلطان جدید تغییر نام داد، در محله امینونو استانبول قرار دارد. این بنای شاخص در شاخ طلایی، در انتهای جنوبی پل گالاتا واقع شده و به بخش جدید شهر در محله بیاوغلو (پرا) راه دارد. ساخت مسجد در دوره سلطنت سلطان محمد سوم آغاز شد، اما بنای نیمهتمام پس از سال ۱۶۰۳ رو به ویرانی گذاشت. آتشسوزی بزرگ قرن هفدهم نیز آسیب جدی به آن وارد کرد.
در همان سال، تورهان سلطان، مادر سلطان محمد چهارم، این پروژه را بهعنوان عملی خداپسندانه به پایان رساند. تورهان سلطان بازار مصری نزدیک به مسجد، یعنی بازار ادویه، را نیز به این مجموعه وقفی افزود. به این ترتیب، ساختوساز در ماههای پایانی سال ۱۶۶۰ آغاز شد. این مسجد ابتدا «مسجد والده سلطان جدید» نام داشت، اما مردم محلی بهتدریج آن را مسجد جدید خواندند.
مسجد عرب (آراپ جامی) در منطقه گالاتا، در بیاوغلوِ استانبول، در دوران بیزانس بهعنوان کلیسا ساخته شد. بعدها سلطان محمد دوم این بنا را به مسجد تبدیل کرد و عناصر بیزانسی و عثمانی همچنان در کنار هم باقی ماندند. فضای داخلی مسجد عناصری اسلامی مانند محراب و منبر دارد. بااینحال، این بنای عربی تنها نمونه معماری گوتیک قرونوسطایی در استانبول است و آن را به جواهری ارزشمند تبدیل میکند. سنگقبرهای جنوایی که هنگام مرمت کشف شدند، اکنون در موزه باستانشناسی استانبول نگهداری میشوند.
کلیساهای مشهور: از مساجد مشهور ترکیه گرفته تا کلیساهای مسیحی، چه تاریخی و چه امروزی. ترکیه خاستگاه هفت کلیسای اصلی کتاب مکاشفه است. قدیمیترین کلیسای جهان نیز در این کشور قرار دارد. این موضوع چندان هم دور از انتظار نیست، زیرا ترکیه یکی از کانونهای اصلی مسیحیت اولیه بوده است. بنابراین، هنگام بازدید از مساجد، میتوانید به تماشای کلیساها هم بروید و با تنوع واقعی این کشور آشنا شوید.
