کاخهای باشکوه عثمانی در استانبول، با جلوهای خیرهکننده از تجمل، شکوه و ثروتی افسانهای، حیرتانگیزند. عثمانیها پس از پایان دوره بیزانس و بهدستگرفتن قدرت، کاخهای بسیاری ساختند که به اقامتگاههای سلطنتی شهرت یافتند. خانواده سلطنتی از برخی از این کاخها برای زندگی و اداره کشور استفاده میکردند و برخی دیگر اقامتگاه تابستانی آنها برای استراحت و تفریح بود.
از شاهکارهای قرن هفدهم گرفته تا اقامتگاههای کوچکتری مانند کاخ ایهلامور، ترکیب معماری عثمانی و اروپایی این بناها را در جهان بیهمتا کرده است. بعضی از آنها باغهای زیبا و تالارهای تشریفاتی دارند و برخی دیگر به سقفهای پرنقشونگار، نمای مرمری یا مجموعههای بزرگ کتاب شهرت یافتهاند. هر کاخ دریچهای به تاریخ پربار پشت دیوارهایش میگشاید.

اگرچه معماری آن یادآور قلعهای باستانی یا قصهای افسانهای است، کاخ توپکاپی که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد، به ابتکار سلطان محمد دوم در قرن پانزدهم ساخته شد و قدیمیترین کاخ از میان کاخهای استانبول است. این کاخ در شبهجزیره تاریخی استانبول قرار گرفته و با اتاق چینی، تالارهای تخت، تالار بارعام، تراسهای مرمری و خزانهاش، نگاهی به زندگی سلاطین از مقر اداری آنها به دست میدهد.
محوطه وسیع و باغهای این کاخ در ساحل اروپایی استانبول بهخوبی نگهداری شدهاند. در این مجموعه، پنجمین الماس بزرگ جهان، الماس ۸۴ قیراطیِ قاشقساز، نگهداری میشود و تاریخچهای چشمگیر دارد. در اتاق آثار مقدس، بازدیدکنندگان میتوانند وسایل باستانی و آثار مقدس محمد را ببینند؛ مجموعهای گرانبها برای هر کسی که به چهرههای برجسته اسلام علاقهمند است.
این شاهکار معماری در موقعیتی راهبردی، مشرف به تنگه بسفر، دریای مرمره و شاخ طلایی قرار دارد. شاید سبکهای معماری آن در نگاه نخست ترکیبی نامتجانس به نظر برسند، اما بازتاب بیش از ۴۰۰ سال حضور سلاطین در این مکان هستند؛ حضوری که با فتح قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ آغاز شد.
امروزه بازدیدکنندگان با سلیقهها و مدهای عجیب حاکمان عثمانی آشنا میشوند و در کتابهای تاریخی، داستانهای حسادت در حرمسرا و رقابت میان خواهران و برادران را میخوانند؛ ماجراهایی که در کاخ توپکاپی رخ دادهاند. برای نمونه، محمد سوم برای جلوگیری از شورشهای احتمالی در سالهای بعد، ۱۹ تن از خواهران و برادران خود را به قتل رساند. یا ابراهیم دیوانه که چون به توطئه و خیانت در مرکز اداریاش ظنین شده بود، ۲۸۰ زن صیغهای را در تنگه بسفر غرق کرد. از مکانهای تاریخی ایاصوفیه و مسجد آبی نیز که در نزدیکی این کاخ قرار دارند دیدن کنید.
سرانجام سلطان عبدالمجید عثمانی کاخ توپکاپی را مایه شرمساری و ازمدافتاده دانست و ساخت کاخی تازه را آغاز کرد که با مدهای دکوراسیون غربی هماهنگتر بود. قرار بود این کاخ میزبان مهمانان بلندپایه و مرکز اداره کشور باشد.
بیتوجهی به محدودیت هزینهها و مخارج، سرانجام دولت را ورشکسته کرد و احتمالاً در تبدیل آن به مرد بیمار اروپا نیز نقش داشت. سقفهایی با تزیینات طلایی، ۶ حمام ترکی و نردههای پلکان پوشیده از کریستال را تصور کنید. درحالیکه قدرت و نفوذ عثمانیها در کشورهای خاورمیانه رو به افول بود، آنها ابریشم خالص و فرشهای دستباف را از هِراکِه، منطقهای مشهور و معتبر در نزدیکی خود، تهیه میکردند.
درحالیکه آوازهشان به دیوانگی و حماقت گره خورده بود، هنرمندانی را از کشورهای دوردست برای نقاشی دیوارها، سقفها و پرترهها به خدمت میگرفتند. بنابراین، دولماباهچه را که با تجمل و ثروت بیحدوحصر شناخته میشود، در بستر امپراتوریای تصور کنید که از ریشههای جنگاورانهاش فاصله گرفت و به سیاستمدارانی دور از واقعیت رسید؛ مسیری که به تبعید آخرین سلطان عثمانی در سال ۱۹۲۲ انجامید.
بازدیدکنندگان این کاخ مشهور و موزه چشمگیر میتوانند در تورهای راهنماییشدهای شرکت کنند که دو بخش جداگانه دارند: سلاملیک و حرمسرا. مصطفی کمال آتاتورک، بنیانگذار ترکیه در سال ۱۹۲۳، نیز در همین کاخ درگذشت. مسجد دولماباهچه در نزدیکی آن، که نیکوغوس بالیان طراحیاش کرده، و چشماندازهای زیبای تنگه بسفر نیز تحسینبرانگیزند.

کاخ بیلربیی در مقایسه با توپکاپی و دولماباهچه نسبتاً کوچک است، اما با ترکیب سبکهای شرقی و غربی، بنایی دلنشین پدید آورده است. بااینحال، هدف اصلی از ساخت آن میزبانی از مقامات خارجیِ مهمی بود که به دیدار میآمدند؛ ازجمله فرانتس یوزف، امپراتور اتریش. ساخت کاخ در سال ۱۸۶۳ و به فرمان سلطان محمود آغاز شد. چشمگیرترین ویژگی آن، نقاشیهای کشتی و دریاست که به سلطان عبدالعزیز نسبت داده میشود؛ او به هر چیزی که به دریا مربوط میشد علاقه داشت.
با ترکیبی از سبکهای دکوراسیون شرقی و غربی و قرارگرفته در کرانههای تنگه بسفر، بیلربی که نامش به معنای «سرورِ سروران» است، میزبان چهرههای برجسته خارجی بسیاری بود. از جمله دوک و دوشس ویندزور و امپراتریس اوژنیِ فرانسه که به سلطان علاقه داشت و بهدلیل رفتار بیادبانهاش، از مادر سلطان سیلی خورد. این کاخ باشکوه، محل درگذشت سلطان عبدالحَمیدِ خلعشده بود.
کاخ تابستانی ییلدیز نمونه دیگری است از اینکه ظاهر بنا میتواند گمراهکننده باشد؛ چراکه در داخل آن زمانی تالار اپرا و کارخانه چینیسازی سلطنتی قرار داشت. معماری کوچک و پاویونمانند این بنا هیچ نشانی از دکوراسیون داخلیاش نمیدهد، اما بازدیدکنندگان میتوانند از موزههایی دیدن کنند که در سال ۱۹۹۳ افتتاح شدند. بخش عمده ساختوساز در اواخر قرن نوزدهم انجام شد و ازاینرو، تاریخنگاران آن را آخرین نمونه معماری عثمانی میدانند که معمار ایتالیایی، رایموندو دارونکو، طراحی کرده است.
بخشهای مختلف مجموعه شامل عمارت کوچک دولتی برای دیدارهای رسمی، عمارت جزیرهای که سلطان عبدالحمید دوم آن را برای تفریح خود به باغوحشی کوچک تبدیل کرد، و تئاتری است که در سال ۱۸۹۹ برای میزبانی از ویلهلم دوم، قیصر امپراتوری آلمان، ساخته شد. ییلدیز هرچند با دولماباهچه یا توپکاپی باشکوه قابل مقایسه نیست، تصویری کامل از زندگی حاکمان عثمانی ارائه میدهد.
کاخ چراغان که به هتلهای کمپینسکی تعلق دارد، میان بشیکتاش و اورتاکوی در بخش اروپایی استانبول قرار گرفته است. این هتل مجلل که اغلب بهعنوان محل گرانترین سوئیتهای هتل شناخته میشود، برای هر کسی که توان اقامت در آن را داشته باشد خاطرهای ماندگار میسازد. بنای امروزی که به قرن نوزدهم بازمیگردد، از سبک معماری باروک، ازجمله تالارهای باشکوه، بهره میبرد.
متأسفانه نسخه اصلی کاخ در آستانه قرن بیستویکم آسیبهای زیادی دید. بااینحال، معماران امروزی تلاش فراوانی برای بازسازی آن و حفظ بخشهای ممکن انجام دادهاند. بسیاری چراغان را یکی از زیباترین کاخهای استانبول میدانند؛ جزییات ظریف و چشمگیری مانند تزیینات سقف، حوضهای دیدنی و بالکنهای دوتایی نیز تجربه فرهنگی بازدید از آن را کامل میکنند.

عمارت ایهلامور که میان تپههای بشیکتاش، ییلدیز و نیشانتاشی قرار دارد، در ابتدا مزرعه بود. سپس سلطان احمد سوم (۱۷۰۳-۱۷۳۰) آن را خرید و بنا را به مکانی برای گردشهای یکروزه تبدیل کرد. سنگهای باغ بهشکلی منحصربهفرد مسافتهای طیشده در مسابقه تیراندازی میان سلطان سلیم سوم (۱۷۸۹-۱۸۰۷) و سلطان محمود دوم (۱۸۰۸-۱۸۳۹) را نشان میدهند. سلطان عبدالمجید (۱۸۳۹-۱۸۶۱) تغییرات بیشتری در بنا ایجاد کرد. امروزه این عمارت بهخاطر میزبانی از لامارتین، شاعر فرانسوی، در سال ۱۸۴۶ شهرت دارد. او در خاطراتش از عمارت ایهلامور نوشته است.
«ساختمان رو به باغی است با درختان زیبای شاهبلوط و درختان بزرگ نمدار که نام دره از آنها گرفته شده است. روبهروی پلکان سهپله، فواره کوچکی قرار دارد که از شاخههای یاس کوتاهتر است و آب آن با صدایی دلنشین در حوضهای مرمری میریزد. ایهلامور عمارت محبوب سلطان است؛ جایی که در آن استراحت و تأمل میکند.»
عمارتهای ماسلاک به سفارش سلطان عبدالعزیز ساخته شدند و در سال ۱۸۶۸ به برادرزادهاش، شاهزاده ولیعهد، شهزاده عبدالحمید افندی، واگذار شدند. این عمارت زیبا که نامش را از مخازن توزیع آب گرفته، به اقامتگاه اصلی سلطان عبدالحمید دوم تبدیل شد. شاهزاده ولیعهد عبدالحمید افندی در اینجا به کشاورزی، پرورش اسب و دامداری میپرداخت.
پس از سقوط امپراتوری عثمانی، عمارت برای چندین دهه پایگاه نظامی بود؛ اما در سال ۱۹۸۴ بازسازی گستردهای روی آن انجام شد تا بهعنوان موزهای عمومی افتتاح شود. این بنا با مساحت ۱۷۰ متر مربع، طراحیای بهسبک معمول عثمانی دارد و شامل حرمسرا، آپارتمانهای سلطنتی و عمارت سییر است که برای تماشای تمرین اسبها استفاده میشد. مجموعه همچنین استخر، حمام ترکی، گلخانه، اصطبل و آشپزخانه داشت؛ اما باغ بزرگ آن با گیاهان استوایی کمیاب بیش از همه شهرت یافت.
عمارت آینالیکاواک در بیاوغلو، زمانی که محمد دوم استانبول را فتح کرد، در ابتدا باغ پرتقال بود. اما در دوران فرمانروایی سلیم اول، این منطقه به کاخ کشتیسازی شهرت داشت و نخستین ساختوساز آن در سال ۱۶۱۳ انجام شد. بعدها مراد چهارم و سلطان ابراهیم بناهای دیگری به آن افزودند، اما آتشسوزیهایی که در دوران سلطنت محمد چهارم رخ داد، ساختمان را ویران کرد. بنای بازسازیشده یادآور دوران لالهها در امپراتوری عثمانی بود و امروزه بهخاطر مجموعه سازهای موسیقیاش شهرت دارد.
کاخ کوچوکسو در بیکوز و در کنار تنگه بسفر قرار دارد و معماری آن به سبک باروک است. این کاخ در سال ۱۸۵۷ بهدست سلطان عبدالمجید اول ساخته شد و گاهی از آن با نام عمارت کوچوکسو یاد میشود. طراحی آن بهشکلی منحصربهفرد از خانههای سنتی ترکی الهام گرفته است. این کاخ که در فیلم جیمز باند، «دنیا کافی نیست»، به نمایش درآمده، با دکوراسیون داخلی چشمگیرش توجهها را جلب میکند. کوچوکسو بزرگترین کاخ نیست، اما آنقدر مجلل است که هر بینندهای را شگفتزده کند.
مسجدهای مشهور استانبول: این مقاله از کاخهای تاریخی گرفته تا مسجدهای قدیمی و جدید، بهترین مکانهای عبادت را معرفی میکند. چه معماری شاخص را بررسی کنید و چه بهدنبال روندهای تازه و مدرن باشید، همه این مکانهای مشهور سزاوار آوازه خود هستند. برخی، مانند مسجد آبی، پیشینه عمیق خود در جامعه ترکیه را به نمایش میگذارند و برخی دیگر نمایانگر معماران نوظهور این شهر جهانوطناند.
خیابانهای مشهور استانبول: از کاخهای عثمانی استانبول تا خیابانهایی که فرهنگ ریشهدار این شهر را به نمایش میگذارند، مکانهای بیشتری برای گشتوگذار پیش روی شماست. چه بهدنبال چشماندازهای شگفتانگیز ساحل آسیایی استانبول باشید و چه بخواهید فرهنگ ترکی را در بخش اروپایی شهر کشف کنید، این خیابانها با گذرگاههای پرپیچوخم میان ساختمانها و جاذبههای دیدنی دیگر شهرت یافتهاند. گشتوگذار در این خیابانها راهی عالی برای آشنایی با استانبول، یکی از شهرهای زیبای جهان، است.
